معماری ابرخشت با الهام از سنتهای ایرانی، سازهای پایدار، مقاوم و کمهزینه با مصرف آب و مصالح کمتر ارائه میدهد که سازگار با اقلیم و محیط زیست است.
به گزارش آب و غذا به نقل از جهان صنعت ، زلزلهخیز بودن ایران، افزایش هزینههای ساختوساز، گرمایش زمین و مصرف بالای انرژی توجهبه روشهای سنتی، پایدار، کمهزینه و سازگار با اقلیم را بیشازپیش ضروری کرده است. یکی از این روشها ساخت ابرخشت با الهام از معماری ایران باستان و بهرهگیری از خاک همان منطقه است؛ روشی که میتوان آن را بازخوانی شیوههای سنتی ساختوساز دانست؛ شیوهای که حالوهوای خانه را بار دیگر بهمعماری ایرانی نزدیک میکند.
نکته قابل توجه آن است که در این سبک معماری تلاش میشود با مصرف کمتر آب و استفاده حداقلی از مصالح خارج از سایت، سازهای مقاوم، سریع و سازگار با محیط بنا شود؛ سازهای که در عین سادگی از استحکام قابلتوجهی برخوردار است. تا جایی که گفته میشود نمونههایی از این نوع سازه با الگو از معماری ایرانی در کالیفرنیا ساخته شده و مقاومت آنها دربرابر زلزلههای شدید تا حدود ۶/ ۷ریشتر نیز مورد آزمایش قرار گرفته است. مصرف کمتر انرژی، جانمایی اصولی پنجرهها در مسیر نور خورشید در فصلهای سرد و گرم، امکان بهرهگیری از انرژی خورشیدی در سیستم گرمایش و خنکماندن فضای داخلی بهواسطه الگوی معماری بومی ایران(مشابه آنچه در خانههای سنتی یزد و کرمان دیده میشود) ازجمله ویژگیهایی است که میتواند این سبک خانهسازی را برای دوستداران محیطزیست و علاقهمندان بهمعماری پایدار جذاب کند. نکته قابل توجه آن است که در ساخت ابرخشت میتوان از برخی وسایل بازیافتی نیز استفاده کرد. برای نمونه در یکی از این سازهها در یک ماشین ظرشویی با خلاقیت معمار بهپنجره راهروی ورودی تبدیل شده است؛ عنصری ساده اما پرخاطره که روایتی عاطفی در پس خود دارد: یادگاری از خانه مادر که حالا قرار است دربرابر آن شمعی روشن بماند.
باوجود آنکه این شیوه ساخت ریشه در معماری بومی ایران دارد متاسفانه هنوز در داخل کشور چندان موردتوجه قرار نگرفته است. این بیتوجهی را حتی در شهرهایی مانند کرمان و یزد نیز میتوان دید؛ شهرهایی که روزگاری با معماری اقلیمی، خشت، بادگیر و تناسب میان بنا و طبیعت شناخته میشدند اما امروز در بخشهایی از آنها خانههای مدرن و گاه بیهویت جایگزین الگوهای اصیل معماری ایرانی شدند. هرچند تاکنون نمونههایی از ابرخشت در برخی نقاط کشور ازجمله رودسر، نوشهر و جزیره ابوموسی توسط معماران مختلف اجرا شده اما شمار اینتجربهها همچنان بسیار محدود است و بهانگشتان دست هم نمیرسد. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که بهروند شتابزده ویلاسازی در شمال کشور نگاه کنیم؛ روندی که در سالهای اخیر با شکلها و نماهای گوناگون اما اغلب بدون توجه جدی بهاصول معماری ایرانی، اقلیم منطقه، طبیعت و پایداری محیطی پیش رفته است. نتیجه چنین ساختوسازهایی شکلگیری بناهایی است که نهتنها با روح و آرامش طبیعت شمال هماهنگ نیستند بلکه در بسیاری موارد چهرهای شهری، ناآرام و بیهویت بهمناطق مختلف بخشیدند تاجاییکه مخاطب بهجای تجربه سکون و آرامش احساس میکند درمیانه شهری شلوغ و بیانسجام گرفتار شده است.
حالا با ساخت سازههای پایدار امید میرود که معماران و فعالان ساختمان تلاشی برای پیوند میان معماری بومی و نیازهای امروز بشری کنند؛ روشی که با الهام از خشت، فرم و تکنیک سنتی امکان ساخت سازهای پایدار و مقاوم را با زمان بسیار کوتاه فراهم میکند. درشرایطیکه بسیاری از مناطق کشور با بحران تخریب زمین، افزایش هزینه ساخت و بیتوجهی بهاقلیم روبهرو هستند. چنین تجربههایی میتواند زمینهای برای بازاندیشی در شیوههای ساختوساز کشور باشد.
معماری پایدار ایرانی
شاهین نیکنژاد، معمار و مهندس ساختمان دراینخصوص به«جهانصنعت» گفت: در معماری سنتی خشت معمولا با گل و خاک رس در قالبها ساخته میشد. پساز قالبگیری خشتها خشک میشدند و سپس برای ساخت دیوار و طاق مورد استفاده قرار میگرفتند. این روش هرچند ریشهدار و بومی بود اما بهآب نسبتا زیاد، خاک رس و زمان طولانیتری نیاز داشت.
در معماری ابرخشت ایده اصلی همان قالبگیری خاک است اما درواقع گونی نقش قالب را ایفا میکند و خاک پس از آمادهسازی داخل آن ریخته میشود. البته پیش از اجرا خاک محل آزمایش میشود تا میزان خاک رس، ماسه و سایر ترکیبات آن مشخص شود. درصورت نیاز بهترکیب خاک موادی مانند ماسه یا خاک مناسب افزوده میشود. بنابراین بخشی از خاک از همان زمین برداشت میشود و پس از ترکیب با مصالح لازم مقدار بسیار کمی هم سیمان بهآن اضافه میشود تا سازه درنهایت گیرایی و مقاومت کافی پیدا کند.
او با اشاره بهمصرف کم آب تصریح داشت: یکی از ویژگیهای مهم این روش مصرف کمتر آب است. برخلاف ملاتسازی رایج که در ساختمانها استفاده میشود در این شیوه خاک و سیمان بهصورت خشک با یکدیگر مخلوط میشوند و سپس فقط بهاندازهای آب بهآن افزوده میشود که مصالح حالت نمدار پیدا کنند. پساز آن ترکیب آمادهشده داخل گونی ریخته میشود.
رفتار خاک را میشنویم!
نیکنژاد با اشاره بهاینکه هیچ ماشین یا بولدوزری در این نوع معماری استفاده نمیشود، خاطرنشان کرد: هرچند از نظر فرم و حرکت لایهها میتوان آن را تاحدی با چاپگرهای سهبعدی ساختمانی مقایسه کرد اما در اینجا دستگاهی در کار نیست و تمام مراحل با دست و نیروی کار انسانی انجام میشود.
پساز خواباندن هر ردیف گونی لایهها با کوبه فشرده میشوند. بنابراین کوبیدن نقش بسیار مهمی در استحکام سازه دارد. ما از صدای کوبه رفتار خاک را تشخیص میدهیم.
در ابتدا صدا بمتر است اما با افزایش تراکم، صدا شفافتر و زنگدارتر میشود و نشان میدهد که لایه بهتراکم مناسب رسیده است.
او از دیگر تفاوتهای این مدل معماری گفت و تصریح داشت: میان ردیفها از سیمخاردار استفاده میشود. سیمخاردار درواقع نقش نگهدارنده و اتصالدهنده لایهها را ایفا میکند و جایگزینی برای ملات سنتی میان ردیفها بهشمار میآید. وجود سیم خاردار علاوهبر افزایش پیوستگی سازه در مقاومت دربرابر نیروهای جانبی و زلزله نیز موثر است.
نیکنژاد با اشاره بهپایداری این روش نیز اظهار کرد: در این روش تاحد امکان از خاک همان محل استفاده میشود و نیاز بهحمل گسترده مصالح کاهش مییابد. زمین بهشکل گسترده تخریب یا دستکاری نمیشود.
در مرحله آمادهسازی ابتدا خاک نباتی برداشته میشود تا بهزمین سفت برسند. سپس برای جلوگیری از نفوذ رطوبت لولههای زهکشی در بخش زیرین قرار داده میشود. روی آن نیز لایهای از شن بهضخامت حدود ۲۰سانتیمتر اجرا میشود تا رطوبت بهسازه منتقل نشده و آب حاصل از بارندگی یا ذوب برف بتواند از مسیر مناسب خارج شود.
در اجرای دیوارها نیز برای خروج آب و کاهش فشار رطوبت مسیرهایی پیشبینی شده است. این موضوع بهویژه در مناطق شمالی کشور که بارندگی و رطوبت بالاست اهمیت زیادی دارد. اگر زهکشی بهدرستی انجام شود آب پشت دیوار جمع نشده و رطوبت بهبدنه سازه آسیب نمیزند.
روشی مقرون بهصرفهتر
اینمعمار در این رابطه که چنینسازهای چطور لولهکشی میشود، ادامه داد: در بخش تاسیسات نیز از قبل لولههای انتظار تعبیه میشود تا امکان عبور سیمکشی، لولهکشی و سایر زیرساختها فراهم باشد.
بهاین ترتیب باوجود ظاهر متفاوت سازه امکان اجرای امکانات متداول یک ساختمان مسکونی مانند برق، کلید و پریز، پنجره، در، سرویسها و سایر اجزای نازککاری وجود دارد.
نیکنژاد در پاسخ بهاین سوال که این روش چقدر هزینه بر است، ادامه داد: از نظر هزینه این نوع سازه در بخش اجرای بدنه میتواند بهصرفهتر باشد زیرا بخشی از مصالح از خاک محل تامین میشود و سرعت اجرا نیز بالاست. با این حال هزینههای نازککاری تفاوت چندانی با سازههای رایج ندارد.
درهرصورت ساختمان بهدر، پنجره، برق، لولهکشی، کاشی و سایر اجزای تکمیلی نیاز دارد. بنابراین مزیت اصلی این روش بیشتر در سرعت اجرا، کاهش مصرف مصالح حملشده، سازگاری با محیط و مقاومت سازهای آن دیده میشود. او درباره زمان کم ساخت اینسازه نیز گفت: اجرای بخش اصلی این سازه با ششکارگر حدود ۲۴روز زمان برده است.
البته زمان و هزینه نهایی در هر منطقه متفاوت بوده و بهعواملی مانند دسترسی بهمصالح، هزینه حملونقل، شرایط آبوهوایی و امکانات محلی بستگی دارد.