معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور، با تأکید بر اینکه فناوری تنها زمانی به نوآوری تبدیل میشود که ارزش اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی ایجاد کند، گفت: مسیر توسعه نظام علم و فناوری کشور، حرکت از فناوری به نوآوری و از نوآوری به قابلیت است.
به گزارش آب و غذا به نقل از پایگاه اطلاع رسانی دولت ، حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور، در رویداد راهبردی «معماری نوین حکمرانی علم و فناوری کشور» با تشریح تفاوت مفاهیم «فناوری»، «نوآوری» و «قابلیت»، بر ضرورت حرکت نظام علم و فناوری کشور از تولید فناوری به سمت خلق نوآوری و سپس ایجاد قابلیتهای پایدار و تکرارپذیر تأکید کرد.
افشین با بیان اینکه فناوری حاصل دانش، تجربه و ابزار برای تولید یک محصول جدید یا یک اختراع است، گفت: فناوری لزوماً به معنای نوآوری نیست و زمانی به نوآوری تبدیل میشود که بتواند ارزش اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی ایجاد کند.
ممکن است محصولی با فناوری بالا در آزمایشگاه تولید شود، اما اگر به مرحله استفاده عمومی یا ایجاد ارزش افزوده نرسد، نوآوری محسوب نمیشود. از این رو، آنچه اهمیت دارد، تبدیل هر فناوری به یک ارزش و هر ایده به ثروت یا اثری اجتماعی، سیاسی یا فرهنگی است.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با بیان اینکه نوآوری الزاماً به معنای اختراع نیست، اظهار کرد: نوآوری میتواند در تغییر روش کسبوکار نیز شکل بگیرد. به عنوان نمونه، در تاکسیهای اینترنتی نه مسافر، نه خودرو و نه راننده تغییر کردهاند، بلکه مدل کسبوکار تغییر یافته و همین تغییر، نوآوری را رقم زده است.
افشین در ادامه با تشریح مفهوم «قابلیت» گفت: قابلیت مرحلهای فراتر از نوآوری است و به معنای ایجاد موفقیتهای تکرارپذیر و پایدار است.
اگر یک نوآوری تنها یکبار به موفقیت برسد، هنوز قابلیت ایجاد نشده است، اما زمانی که آن نوآوری بتواند به صورت مستمر تکرار، توسعه و تکثیر شود، به قابلیت تبدیل خواهد شد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور همچنین با اشاره به مدلهای هوش مصنوعی گفت: تولید یک مدل موفق، نوآوری است، اما زمانی که تولید محصولات مشابه به صورت مستمر و پایدار ادامه یابد، قابلیت شکل میگیرد.
افشین با تأکید بر اینکه دانشگاه باید به سمت ایجاد قابلیت حرکت کند، اظهار کرد: اگر نظام دانشگاهی به سمت قابلیت حرکت کند، این قابلیت به اقتدار و پایداری کشور تبدیل خواهد شد.
مسیر مطلوب، حرکت از فناوری به نوآوری و از نوآوری به قابلیت است و این مفاهیم نیز اصطلاحاتی شناختهشده در ادبیات بینالمللی هستند و نگاه صحیح به این مسیر، زمینه تحقق این حرکت را فراهم میکند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با تشریح روند تحول سیاستهای علم و فناوری کشور، گفت: در دهههای گذشته تمرکز اصلی بر توسعه علم و ارتقای جایگاه علمی ایران در جهان بود، اما امروز مسئله اصلی، تبدیل علم به ثروت و پرداختن به تحلیل علم و فناوری است.
افشین با بیان اینکه در دهههای گذشته هدف اصلی، ارتقای جایگاه علمی کشور در اسناد بالادستی بوده است، اظهار کرد: در آن دوره، تولید مقالات باکیفیت و ارتقای جایگاه علمی در جهان محور اصلی سیاستگذاریها بود، اما در ادامه، توجه به کاربردپذیری علم، شکلگیری شرکتهای دانشبنیان، تجاریسازی، ایجاد بازار و توسعه اجزای زیستبوم نوآوری از جمله مراکز رشد، شتابدهندهها، صندوقها و شرکتها در دستور کار قرار گرفت.
با وجود این اقدامات، بهتدریج مشخص شد که مسئله اصلی دیگر صرفاً رشد علم نیست؛ زیرا ممکن است کشوری از نظر علمی پیشرفت کند، اما نتواند علم را به ثروت تبدیل کند. بر همین اساس، رویکردها از توجه صرف به شاخصها، به سمت تحلیل علم و فناوری تغییر یافت.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به دوره زمانی 1384 تا 1394 گفت: در این دوره، ظرفیت علمی کشور و دانشگاهها محور اصلی سیاستها بود و تلاش شد با توسعه تحصیلات تکمیلی و تقویت نظامهای ارزیابی، جایگاه علمی کشور ارتقا یابد.
افشین با تأکید بر نقش شاخصها در شکلدهی به ساختارها اظهار کرد: شاخصها تنها ارزیابیکننده عملکرد نیستند، بلکه ساختارها را نیز شکل میدهند. زمانی که هدف، تبدیل شدن به یک بازیگر معتبر علمی در نظام جهانی باشد، شاخصهایی مانند تعداد مقالات، ثبت اختراع و ارتباطات بینالمللی مورد توجه قرار میگیرند و در نتیجه، اکوسیستم نیز بر همان مبنا شکل میگیرد.
اگر آینده بهدرستی ترسیم نشود، کشور بهطور مستمر از تحولات عقب خواهد ماند. به همین دلیل، در دهه نخست پس از سال 1384، غلبه شاخصهای ارزیابی بر تولید علم بود و اکوسیستم علم و فناوری نیز بر همین اساس شکل گرفت.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور در ادامه با اشاره به دیدگاه یکی از فلاسفه علم درباره «ساختار انقلابهای علمی» گفت: انقلاب علمی زمانی رخ میدهد که پارادایم موجود دیگر نتواند به پرسشهای جدید پاسخ دهد و در نتیجه، زمینه تغییر پارادایم فراهم شود.
افشین با بیان اینکه یکی از وظایف بنیاد علم، شناسایی افرادی است که بتوانند تغییر پارادایمها را زودتر تشخیص دهند، اظهار کرد: لازم است در کشور افرادی وجود داشته باشند که هر چند سال یکبار بتوانند تغییر پارادایمهای علم و فناوری را تشخیص دهند؛ زیرا جهش علمی و فناوری در نتیجه همین تغییر پارادایمها رخ میدهد.
وی برای تبیین مفهوم پارادایم، فوتبال را مثال زد و گفت: همانگونه که قوانین فوتبال مشخص میکند کدام تیم برنده میشود، در علم نیز پارادایمها چارچوب فعالیت را تعیین میکنند و موفقیت در چارچوب همان قواعد معنا پیدا میکند، اما زمانی که آن قواعد دیگر پاسخگوی مسائل جدید نباشند، پارادایم تغییر میکند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور همچنین با اشاره به تحول نگاه به برخی بیماریها گفت: در گذشته برخی بیماریها با برداشتهای رایج آن زمان تفسیر میشد، اما امروز همان موارد با تکیه بر پارادایمهای جدید، بهعنوان بیماریهای روانی تشخیص داده میشوند و همین امر نشاندهنده تغییر پارادایم در علم است.
کشور به نوآوریهای پایدار و تکرارپذیر نیاز دارد
افشین در ادامه سخنان خود با آسیبشناسی روند دو دهه گذشته علم و فناوری کشور، گفت: سیاستهای گذشته دستاوردهای ارزشمندی در تربیت نیروی انسانی، توسعه ظرفیتهای پژوهشی و تقویت پایه علمی کشور به همراه داشت، اما نتوانست علم را بهصورت پایدار به ثروت، اثر اجتماعی و قدرت تبدیل کند.
افشین با بیان اینکه حرکت در چارچوب پارادایمهای موجود لزوماً اقدام نادرستی نبود، اظهار کرد: در آن ساختار تلاش شد عملکرد بهتری در تولید علم و مقالات صورت گیرد و کشور نیز در این مسیر دستاوردهای مهمی کسب کرد، اما محدودیت اصلی این بود که علم به ثروت، اثر اجتماعی و سیاسی و قدرت فناوری تبدیل نشد.
وی با تأکید بر اینکه دانشبنیان پیششرط توسعه بود، اما شرط کافی محسوب نمیشد، افزود: در دو سال گذشته تلاش شد با انجام آیندهپژوهی و رصد تحولات جهانی، نگاه جدیدی در سیاستگذاری علم و فناوری شکل بگیرد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به گذار از «علم» به «نوآوری» گفت: علم زمانی به نوآوری تبدیل میشود که به فناوری، سپس محصول و در نهایت به ارزش اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی تبدیل شود. محصول زمانی نوآوری است که وارد بازار شود و بتواند ارزش ایجاد کند.
نوآوری نیز باید به قابلیت تبدیل شود؛ قابلیتی که بتواند رقابتپذیری و تابآوری ایجاد کند و بهصورت مستمر و تکرارپذیر ادامه یابد. نوآوریهای مقطعی مانند جرقهای هستند که به سرعت خاموش میشوند، در حالی که کشور به نوآوریهای پایدار و تکرارپذیر نیاز دارد.
وی با بیان اینکه پرسش سیاستگذاری نیز تغییر کرده است، اظهار کرد: اگر در دهه نخست سؤال اصلی این بود که چه میزان دانش تولید شده است، امروز باید پرسید چه میزان از این دانش به ارزش اقتصادی و اجتماعی تبدیل شده است. از این رو، محور اصلی در مرحله جدید، نوآوری است.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به تغییر رویکرد سیاستهای علمی از سال 1394 گفت: از این مقطع، سیاست علمی کشور از تمرکز صرف بر علم به سمت تکمیل زنجیره علم، فناوری، شرکت، صنعت و بازار حرکت کرد و شکلگیری شتابدهندهها، مراکز رشد، کارخانههای نوآوری، صندوقهای تخصصی و تصویب قانون جهش تولید دانشبنیان نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است.
در رویکرد گذشته، پژوهش و مقاله محور اصلی بود، اما در رویکرد جدید، پژوهش، فناوری، شرکت و بازار در یک زنجیره قرار گرفتهاند و هدف آن است که دانش به فناوری و فناوری به محصول تبدیل شود.
وی با اشاره به شاخصهای دانشبنیان اظهار کرد: بسیاری از شرکتها براساس شاخصهای تعیینشده، محصول فناورانه تولید میکنند، اما این محصول لزوماً به بازار راه پیدا نمیکند و در نتیجه، نوآوری شکل نمیگیرد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور برای تبیین این موضوع، صنعت نانوایی را مثال زد و گفت: ممکن است دستگاهی پیشرفته برای تولید نان طراحی شود، اما زمانی نوآوری محسوب میشود که هم مردم محصول تولیدشده را بپذیرند و هم نانوایان خرید آن را از نظر اقتصادی بهصرفه بدانند. اگر بازار این فناوری را نپذیرد، نوآوری اتفاق نیفتاده است.
افشین با بیان اینکه بسیاری از شرکتهای دانشبنیان محصولات فناورانه تولید کردهاند، اما هنوز نتوانستهاند بازار را قانع کنند، افزود: گاهی قیمت، شرایط بازار یا عوامل دیگر مانع تبدیل فناوری به ارزش اقتصادی و اجتماعی میشود و در نتیجه، نوآوری محقق نمیشود.
وی با اشاره به وجود حدود 17 هزار محصول دانشبنیان در کشور گفت: پرسش اصلی دیگر تعداد محصولات دانشبنیان نیست، بلکه باید مشخص شود چه تعداد از این محصولات توانستهاند به ارزش اقتصادی تبدیل شوند و بازار را در اختیار بگیرند. کاهش این نسبت نشان میدهد که باید از مرحله فناوری عبور کرده و به سمت نوآوری حرکت کنیم.
با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد حمایت از زیستبوم نوآوری، گفت: حمایتها در سالهای گذشته عمدتاً فردمحور و مقطعی بوده و بیش از آنکه بر ایجاد اثر اجتماعی و اتصال اجزای اکوسیستم متمرکز باشد، بر حمایت از افراد استوار بوده است.
در گذشته، حمایت از نخبگان بیشتر بر شاخصهایی مانند معدل، مدال المپیاد یا انتشار مقاله استوار بود و کمکهایی برای تأمین هزینهها در اختیار افراد قرار میگرفت، اما کمتر به این موضوع توجه میشد که این حمایتها چه اثر اجتماعی ایجاد میکنند.
وی با بیان اینکه حلقه اتصال در زیستبوم نوآوری اهمیت اساسی دارد، افزود: حمایت از شرکتهای دانشبنیان، شتابدهندهها و سایر اجزای اکوسیستم باید به گونهای باشد که ارتباط میان بخشهای مختلف را برقرار کند. به گفته وی، معاونت علمی بهتنهایی معنا ندارد و آنچه اهمیت دارد، شکلگیری و تقویت اکوسیستم و حمایت از زنجیره ارتباطات میان اجزای آن است.
در دو سال گذشته این رویکرد بهتدریج در دستور کار قرار گرفته و تلاش شده است حمایتها از حالت دستورمحور خارج شده و بر تقویت اتصال میان اجزای زیستبوم متمرکز شود.
افشین در ادامه با اشاره به دیدگاه یکی از اقتصاددانان درباره نقش نوآوری در رشد اقتصادی، گفت: اقتصاددانان کلاسیک رشد اقتصادی را حاصل افزایش سرمایه، نیروی انسانی و تولید میدانستند، اما در این دیدگاه، نوآوری بهعنوان عاملی مطرح میشود که میتواند این معادلات را بر هم بزند و جهش در رشد اقتصادی ایجاد کند.
وی با اشاره به مفهوم «تخریب خلاق» اظهار کرد: بر اساس این نظریه، فعالان اکوسیستم باید بتوانند ساختارهای قدیمی و سنتی را کنار بگذارند تا زمینه برای نوآوری فراهم شود.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور برای تبیین این مفهوم، به تحول تاکسیهای تلفنی اشاره کرد و گفت: ظهور تاکسیهای اینترنتی نمونهای از تخریب خلاق است؛ زیرا مدل سنتی کسبوکار را کنار گذاشت و شیوهای جدید را جایگزین کرد.
افشین همچنین با اشاره به سرنوشت برخی شرکتهای بزرگ تولیدکننده دوربین عکاسی و تلفن همراه گفت: شرکتهایی که نتوانستند خود را با تحولات فناوری و نوآوری تطبیق دهند، بازار خود را از دست دادند. به عنوان نمونه، نوکیا با وجود جایگاه برتر خود، به دلیل حرکت نکردن به سمت تلفنهای هوشمند، از بازار حذف شد.
تخریب خلاق به این معناست که برای پیشرفت باید تفکرات و ساختارهای سنتی کنار گذاشته شوند و ایدههای نو جایگزین آنها شوند. به همین دلیل، در برابر فناوریهایی مانند هوش مصنوعی نمیتوان مقاومت کرد و استفاده نکردن از این فناوریها، به حذف از عرصه رقابت منجر خواهد شد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به وضعیت زیستبوم فناوری در کشور اظهار کرد: در ایران شرکتهای دانشبنیان، دانشگاهها، فناوریهای مختلف و مدلهای جدید کسبوکار شکل گرفتهاند و اکنون حدود 17 هزار محصول دانشبنیان در کشور وجود دارد، اما بسیاری از ساختارهای سنتی همچنان حفظ شدهاند.
صنایع سنتی باید به سمت تحول حرکت کنند؛ زیرا صنایع بدون نوآوری پایدار، در نهایت از بین خواهند رفت.
وی با اشاره به وجود فاصله میان زیستبوم فناوری و صنایع بزرگ گفت: ارتباط با صنایع بزرگ همچنان محدود است که در ادامه به تشریح این شکافها پرداخته خواهد شد.
باید به حفاظت از زیرساختهای راهبردی فناوری کشور توجه شود
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور ضمن تشریح مرحله سوم تحول در حکمرانی علم و فناوری، اظهار کرد: نوآوری زمانی قدرتآفرین است که بتواند ساختارهای اقتصادی و صنعتی را متحول کند.
افشین با اشاره به شرایط کشور گفت: مرحله سوم حکمرانی علم و فناوری در شرایطی دنبال میشود که کشور با فشارهای ناشی از تحریم، محدودیت در انتقال فناوری، رقابتهای ژئوپلیتیکی و موانع دسترسی به برخی فناوریهای راهبردی مواجه است. از این رو، نمیتوان مدل کشورهای دیگر را عیناً کپی و اجرا کرد، بلکه باید متناسب با اقتضائات کشور و با بهرهگیری از تجربه سایر کشورها، مسیر بومی طراحی شود.
اهمیت زیرساختهای راهبردی فناوری در شرایط کنونی بیش از گذشته آشکار شده است و جنگ اخیر نیز نشان داد که زیرساختهای فناورانه از مهمترین اهداف حملات هستند. به همین دلیل، حفاظت از زیرساختهای راهبردی فناوری کشور باید مورد توجه جدی قرار گیرد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با بیان اینکه در گذشته فناوری ابزاری برای افزایش بهرهوری، رشد اقتصادی، تولید محصول و کاهش وابستگی تلقی میشد، اظهار کرد: در مرحله جدید، فناوری باید به «قابلیت» تبدیل شود؛ قابلیتی که بتواند استقلال کشور و قدرت ملی را حفظ کند.
فناوری سازوکاری برای شکلدهی به روابط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است
در عصر جدید، فناوری تنها یک ابزار نیست، بلکه سازوکاری برای شکلدهی به روابط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است و حاصل این فرایند، افزایش تابآوری و اقتدار کشور خواهد بود.
وی سپس با اشاره به دیدگاه یکی از نظریهپردازان توسعه درباره کشورهای دیرتوسعهیافته گفت: این کشورها نباید مسیر کشورهای توسعهیافته را عیناً تکرار کنند. ممکن است کشوری بدون طی کردن برخی مراحل، مستقیماً وارد فناوریهای جدید شود؛ همانگونه که برخی کشورها بدون تجربه گسترده تلفن ثابت، مستقیماً وارد عصر تلفن همراه و اینترنت شدند.
مزیت کشورهای دیرتوسعهیافته در این است که میتوانند از برخی مراحل عبور کنند و مستقیماً به فناوریهای جدید برسند. به همین دلیل، دولت در این کشورها باید نقش راهبری ایفا کند و مسیرهای میانبر را طراحی کند.
افشین با تأکید بر اینکه ایران نیز نباید صرفاً مسیر کشورهای پیشرفته را تکرار کند، اظهار کرد: کشور باید متناسب با شرایط خود، مسیر توسعه فناوری را طراحی کند. به عنوان نمونه، ضرورتی ندارد فناوریهایی که سایر کشورها سالها پیش توسعه دادهاند، دوباره با همان ترتیب در کشور دنبال شوند، بلکه باید به سمت فناوریهای جدید حرکت کرد.
دولت باید نقش راهبری را بر عهده بگیرد، دانشگاهها باید توانمندسازی و تغییر مسیر را انجام دهند و بخش خصوصی نیز خود را با تحولات جدید هماهنگ کند. همچنین سیاستگذاریها باید بلندمدت باشد و بر طراحی مسیرهای متفاوت مبتنی شود.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با بیان اینکه کشورهای دیرتوسعهیافته برای رسیدن به قدرت فناورانه نیازمند طراحی ساختارهای متناسب با شرایط خود هستند، گفت: نباید صرفاً مسیر طیشده توسط دیگر کشورها را تکرار کرد، بلکه باید از تجربه آنها استفاده و از برخی مراحل عبور کرد.
افشین در ادامه با اشاره به ضرورت درک مبانی فلسفی فناوری اظهار کرد: تا زمانی که فلسفه این مسیر بهدرستی فهم نشود، امکان اجرای صحیح آن وجود ندارد. ابتدا باید اطمینان حاصل شود که مسیر انتخابشده درست است و سپس حکمرانی بر اساس آن تغییر کند.
وی با اشاره به وضعیت کنونی زیستبوم دانشبنیان کشور گفت: اجزای اکوسیستم دانشبنیان در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند، اما هنوز به یک تیم منسجم تبدیل نشدهاند و هر بخش مسیر خود را دنبال میکند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور افزود: طی دو سال گذشته مشاهده شده است که بسیاری از بازیگران اکوسیستم تمایل دارند نقش سایر بخشها را بر عهده بگیرند؛ بهگونهای که شتابدهندهها، دانشگاهها، صندوقها، خانههای خلاق و سایر نهادها هر یک به دنبال ایفای نقشهای دیگر هستند، زیرا نقش واقعی خود را بهدرستی پیدا نکردهاند.
اگر هر یک از اجزای اکوسیستم نقش واقعی خود را ایفا کنند و براساس نیاز بازار حرکت کنند، نیازی به تغییر نقش نخواهند داشت. بنابراین، مشکل اصلی آن است که نقشها بهدرستی تعریف و اجرا نشدهاند.
وی سپس به نگاه سنتی و جدید نسبت به فناوری پرداخت و گفت: در نگاه سنتی، فناوری مجموعهای از ابزارها و ماشینهایی بود که انسان برای دستیابی به اهداف خود از آنها استفاده میکرد و ابزار نیز خنثی تلقی میشد؛ به این معنا که نوع استفاده انسان، خوب یا بد بودن آن را تعیین میکند.
در نگاه جدید، فناوری صرفاً ابزار نیست و نمیتوان آن را خنثی دانست، بلکه فناوری شیوه تولید ثروت، روابط اجتماعی، ساختارهای قدرت و حتی نحوه تصمیمگیری دولتها را تغییر میدهد.
افشین برای تبیین این موضوع به نمونههایی اشاره کرد و گفت: طراحی برخی زیرساختها میتواند دسترسی گروهی از مردم را به خدمات عمومی محدود یا تسهیل کند و این نشان میدهد که فناوری صرفاً ابزار نیست، بلکه در شکلدهی به روابط اجتماعی نقش دارد.
وی همچنین با اشاره به محدودیتهای ایجادشده در دسترسی برخی کشورها به تراشههای پیشرفته گفت: این محدودیتها نشان میدهد که فناوری با سیاست و ساختار قدرت گره خورده است و دسترسی به فناوریهای پیشرفته بهراحتی در اختیار همه کشورها قرار نمیگیرد.
فناوری علاوه بر تولید ثروت، روابط اجتماعی را نیز بازتعریف میکند. برای مثال، فناوریهای مبتنی بر داده و هوش مصنوعی میتوانند رفتار کاربران را تحلیل کرده، تبلیغات هدفمند ارائه دهند، پیشنهادهای متناسب با علایق افراد نمایش دهند و حتی در تصمیمگیریهای دولتها مورد استفاده قرار گیرند.
استفاده از دادهها و فناوریهای نوین این امکان را فراهم میکند که دولتها تصمیمهای خود را بر مبنای تحلیل دقیقتر رفتار و نیازهای مردم اتخاذ کنند.
وی با تأکید بر اینکه در نگاه جدید، فناوری خنثی نیست، گفت: پشت فناوری، سیاست، روابط اجتماعی، روابط اقتصادی و روابط سیاسی قرار دارد و به همین دلیل، دیگر مسئله اصلی صرفاً تولید علم یا محصول نیست، بلکه این پرسش مطرح است که فناوری چگونه جهان پیرامون ما را شکل میدهد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به دیدگاه یکی از اندیشمندان حوزه فلسفه فناوری اظهار کرد: فناوری تعیین میکند چه چیزی ارزشمند، چه چیزی قابل اندازهگیری و چه موضوعی در معرض مداخله انسان قرار گیرد.
در این نگاه، حتی انسان نیز صرفاً بهعنوان یک منبع تولید ثروت دیده نمیشود و اگر تنها با نگاه فناورانه به دانشگاه، جنگل یا سایر منابع نگاه شود، ابعاد اخلاقی، فرهنگی و تربیتی نادیده گرفته خواهد شد.
در این دیدگاه، فناوری تنها ابزار تبیین جهان نیست، بلکه نحوه نگاه انسان به جهان را نیز تعیین میکند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به رابطه میان دانش و قدرت گفت: در این نگاه، دانش و قدرت از یکدیگر جدا نیستند؛ قدرت، دانش ایجاد میکند و دانش نیز قدرت میآفریند.
شاخصهایی که در نظام حکمرانی تعریف میشوند، تنها ابزار اندازهگیری نیستند، بلکه جامعه را شکل میدهند. بنابراین، اگر قرار است مسیر تغییر کند، شاخصها نیز باید تغییر کنند تا جامعه در همان مسیر جدید رشد کند.
وی با اشاره به اهمیت داده و هوش مصنوعی در عصر جدید گفت: در جهان دیجیتال، قدرت از کنترل دانش به کنترل داده منتقل میشود و هر کشوری که توان بیشتری در تحلیل داده، توسعه الگوریتم و آموزش هوش مصنوعی داشته باشد، قدرت بیشتری نیز خواهد داشت.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با تأکید بر ضرورت تغییر شاخصهای ارزیابی در حوزه علم و فناوری، گفت: کشورها زمانی قدرتمند میشوند که بتوانند در فناوریهای راهبردی طراحی، مالکیت، حکمرانی و استانداردسازی داشته باشند.
صرف برخورداری از فناوری، کشور را قدرتمند نمیکند، زیرا پشت هر فناوری سیاست وجود دارد و به همین دلیل، برای دستیابی به قدرت باید امکان طراحی، مالکیت، حکمرانی و استانداردسازی فناوریها فراهم شود.
تحقق این هدف مستلزم تغییر در اکوسیستم علم و فناوری است و بدون این تغییر، رسیدن به این جایگاه امکانپذیر نخواهد بود.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با بیان اینکه ادبیات رایج در ارزیابی حوزه دانشبنیان باید تغییر کند، گفت: دیگر نباید صرفاً تعداد شرکتهای دانشبنیان یا درآمد دانشگاهها ملاک ارزیابی باشد، بلکه باید مشخص شود کشور در چه تعداد از فناوریهای راهبردی توان طراحی، مالکیت، حکمرانی و استانداردسازی دارد.
ممکن است هزاران شرکت دانشبنیان وجود داشته باشند، اما اگر کشور در فناوریهای راهبردی تنها به مهندسی معکوس اکتفا کرده باشد، در بهترین حالت صرفاً یک فناوری را توسعه داده است و این معیار کافی برای قدرتآفرینی نیست.
وی با تأکید بر اینکه نگاه فعالان زیستبوم علم و فناوری باید پس از این مباحث تغییر کند، اظهار کرد: هر یک از بازیگران اکوسیستم، از پارکهای علم و فناوری گرفته تا شتابدهندهها و سایر نهادها، باید بتوانند این نگاه را در مجموعه خود پیاده و تبیین کنند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور بار دیگر تأکید کرد: فناوری نه خنثی است و نه صرفاً یک ابزار، بلکه پشت هر فناوری، نظامهای اجتماعی و سیاسی قرار دارد و این موضوع یکی از مهمترین مبانی نگاه جدید به حکمرانی فناوری است.
افشین در ادامه با تشریح اهمیت شاخصها در شکلدهی به نظامهای آموزشی، به تحول نسلهای مختلف آموزش اشاره کرد و گفت: در نسل نخست آموزش، ملاک اصلی موفقیت دانشآموز، میزان محفوظات و نمرات بالاتر بود و هرچه فرد مطالب بیشتری حفظ میکرد، دانشآموز بهتری تلقی میشد.
در نسل دوم، معیار ارزیابی تغییر کرد و حل مسئله، کار گروهی و ارائه نیز به شاخصهای آموزش اضافه شد، در حالی که معلم و دانشآموز همان افراد بودند و تنها شیوه سنجش تغییر کرده بود.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور ادامه داد: در نسل سوم آموزش، دانشآموز تنها دریافتکننده آموزش نیست، بلکه خود نیز در فرایند یادگیری نقش فعال دارد، موضوعات مورد علاقه خود را دنبال میکند، در آنها عمیق میشود و حتی ممکن است در آن حوزه از معلم خود نیز پیشی بگیرد. در این الگو، نقش معلم از آموزشدهنده به هدایتگر تغییر میکند.
افشین با بیان اینکه نگاه و شاخصهای حاکم، اکوسیستم را شکل میدهند، اظهار کرد: همانگونه که تغییر معیارهای آموزشی، شیوه تربیت دانشآموزان را تغییر میدهد، در حوزه علم و فناوری نیز تغییر شاخصها، مسیر حرکت اکوسیستم را تعیین میکند.
وی با اشاره به تدوین سند مرتبط با این مباحث گفت: مطالب مطرحشده در این رویداد در قالب سندی منتشر خواهد شد و هدف آن، ایجاد یک سند ماندگار برای حکمرانی علم و فناوری کشور در دهه آینده است. همچنین تلاش میشود دو سال آینده نیز رویدادی مشابه برگزار شود تا روند تغییر نگاهها و سیاستها مورد بررسی قرار گیرد.
فناوری زمانی قدرتآفرین میشود که به قابلیت تبدیل شود
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با تشریح مفهوم «قابلیت» در حکمرانی علم و فناوری، تأکید کرد: داشتن فناوری بهتنهایی به معنای قدرت نیست و فناوری زمانی قدرتآفرین میشود که به قابلیت تبدیل شود.
تصور اینکه هر کشوری با داشتن فناوری بیشتر، الزاماً قدرتمندتر است، برداشت درستی نیست. قدرت زمانی شکل میگیرد که فناوری مقیاسپذیر، مستقل و مبتنی بر قابلیت باشد.
وی با بیان اینکه قابلیت، کلیدواژه اصلی این رویکرد است، افزود: قابلیت به معنای توان پایدار یک کشور برای طراحی، توسعه فناوری، مقیاسپذیری، بهبود مستمر و ایجاد زنجیره ارزش است. در تعریفی دیگر، نوآوری زمانی که به موفقیت برسد، ارزش ایجاد میکند و قابلیت، تکرارپذیری و پایداری همین موفقیت است.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور ادامه داد: اگر کشوری بخواهد در حوزهای مانند هوش مصنوعی به قابلیت برسد، صرف داشتن یک آزمایشگاه یا یک محصول کافی نیست، بلکه باید بتواند سازوکاری پایدار برای تولید، توسعه و گسترش آن ایجاد کند.
به همین دلیل، هدف از برخی حمایتها، حمایت از یک پروژه یا یک فرد نبوده، بلکه ایجاد موتورهای پایدار برای توسعه فناوری در کشور بوده است. ایجاد قابلیت در حوزههایی مانند هوش مصنوعی نیز در مدت کوتاه امکانپذیر نیست و نیازمند شکلگیری یک اکوسیستم کامل است.
وی با تشریح مؤلفههای قابلیت در هوش مصنوعی اظهار کرد: برای دستیابی به قابلیت، باید داده، زیرساخت محاسباتی، نیروی انسانی، سرمایه انسانی، بازار و حکمرانی در کنار یکدیگر قرار گیرند و بدون هر یک از این اجزا، قابلیت شکل نخواهد گرفت.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با بازخوانی وضعیت دو دهه گذشته گفت: در سالهای گذشته فناوریهای متعددی در کشور ایجاد شد، اما این فناوریها عمدتاً بهصورت منفرد و پراکنده بودند و به زنجیرهای منسجم تبدیل نشدند.
اکوسیستم فناوری کشور در حوزههای مختلف از جمله سلامت، پزشکی و سایر بخشها محصولات ارزشمندی تولید کرده است، اما به دلیل پراکندگی و نبود اتصال میان آنها، قدرت فناورانه ایجاد نشده است.
قدرت فناوری از فناوریهای منفرد حاصل نمیشود، بلکه از قابلیت به دست میآید. بنابراین، باید مشخص شود چه تعداد از فناوریها به نوآوری تبدیل شدهاند و چه تعداد از نوآوریها به قابلیت رسیدهاند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به ضرورت تغییر شاخصهای ارزیابی گفت: همانگونه که تاکنون تعداد محصولات دانشبنیان مورد توجه بود، از این پس باید مشخص شود چه تعداد از این محصولات به قابلیت تبدیل شدهاند.
افشین در ادامه با اشاره به ضرورت نگاه آیندهنگر اظهار کرد: نباید به دلیل مشکلات جاری، از فناوریهای آینده غفلت کرد. اگر از این مرحله عبور نکنیم، در آینده نیز با همان مشکلات گذشته روبهرو خواهیم بود.
وی خطاب به فعالان زیستبوم علم و فناوری گفت: شما اقلیت خلاق جامعه هستید و نباید پشت سر جامعه حرکت کنید، بلکه باید پیشرو باشید و به سمت فناوریهای نوظهور حرکت کنید.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور، هوش مصنوعی، فناوری کوانتومی، زیستفناوری، فناوریهای شناختی، امنیت سایبری و میکروالکترونیک را از حوزههای اولویتدار دانست و گفت: این 6 حوزه در قانون برنامه نیز مورد تأکید قرار گرفتهاند و باید ارتباط میان دانشگاه، صنعت و سایر اجزای اکوسیستم در آنها تقویت شود.
افشین با اشاره به تغییر معیارهای قدرت در جهان اظهار کرد: در گذشته، قدرت کشورها با شاخصهایی مانند منابع طبیعی، جمعیت، توان نظامی و ظرفیت صنعتی سنجیده میشد، اما امروز اقتصاد، داده و حکمرانی بر داده از عوامل اصلی قدرت هستند.
صنعتی که از فناوری بهره نگیرد، محکوم به از بین رفتن است
برای تحقق این هدف، بنیاد علم باید در حوزه دانشهای پیشرفته سرمایهگذاری و برنامهریزی کند، برای تربیت نیروی انسانی برنامه داشته باشد و حمایتهای خود را بهگونهای هدفگذاری کند که به توسعه این حوزهها منجر شود.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور همچنین بر نقش صنعت تأکید کرد و گفت: صنایع باید به استفاده از فناوری ترغیب شوند، زیرا صنعتی که از فناوری بهره نگیرد، محکوم به از بین رفتن است.
افشین با اشاره به سخنی از سعدی اظهار کرد: سعدی میگوید «ثروت بدون تجارت، علم بدون بحث و حکومت بدون سیاست پایدار نمیماند.» به اعتقاد من، میتوان این جمله را تکمیل کرد و گفت «صنعت بدون فناوری نیز پایدار نخواهد بود.»
وی با تأکید بر اهمیت زیرساختهای فناوری گفت: باید بهطور جدی بر توسعه زیرساختهای فناوری تمرکز شود، زیرا بدون زیرساخت، امکان تبدیل توان علمی به اقتدار، تابآوری و استانداردسازی وجود نخواهد داشت.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور افزود: کشور باید در استانداردگذاری و توسعه پلتفرمهای فناورانه نیز نقشآفرینی کند و نگاه به آینده باید فراتر از نمونههای موجود باشد.
افشین با بیان اینکه قدرت آینده بیش از آنکه به داشتن فناوری وابسته باشد، به توان خلق آینده و شکل دادن به آن بستگی دارد، اظهار کرد: حکمرانی علم و فناوری، پاسخی به این پرسش است که چگونه دانش و فناوری میتواند به قدرت اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و نظامی تبدیل شود.
قدرت با ساخت قابلیتهای فناورانه شکل میگیرد
وی با تأکید بر ضرورت ایجاد شبکههای فناورانه، گفت: پیشرفت تنها با تجمیع شرکتهای فناور در یک مکان محقق نمیشود، بلکه زمانی شکل میگیرد که میان آنها ارتباط، شبکهسازی و زنجیره ارزش ایجاد شود.
اگر پارک فناوری صرفاً مجموعهای از ساختمانها باشد که شرکتها در آن مستقر هستند، اما ارتباطی میان آنها برقرار نباشد، نقش واقعی پارک فناوری محقق نشده است. پارک فناوری باید بستری برای شکلگیری کنسرسیومها، تقسیم پروژهها و تکمیل زنجیره فناوری باشد.
هدف، حذف حمایت از فناوریهای منفرد نیست، بلکه باید ضمن ادامه این حمایتها، زمینه اتصال فناوریها و شکلگیری شبکههای ارزش فراهم شود.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با تشریح تفاوت سه رویکرد «دانشبنیان»، «فناوریبنیان» و «قدرتبنیان» گفت: در منطق دانشبنیان، دانش محور اصلی است؛ در رویکرد فناوریبنیان، دانش و فناوری ابزاری برای تولید محصول هستند و در رویکرد قدرتبنیان، دانش و فناوری باید به قابلیت تبدیل شوند.
قدرت با خرید فناوری ایجاد نمیشود، بلکه با ساخت قابلیتهای فناورانه شکل میگیرد. برای تحقق این هدف، دانش باید به فناوری، فناوری به نوآوری و نوآوری به قابلیت تبدیل شود.
ایجاد قابلیت نیازمند توسعه زیرساختها، گسترش پلتفرمها، استانداردسازی و شکلگیری شبکههای ارزش است و تنها در این صورت میتوان به اقتدار ملی، تابآوری و قدرت فناورانه دست یافت.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با بیان اینکه شکلگیری قابلیت، نیازمند همکاری دولت، بخش خصوصی و سایر اجزای اکوسیستم است، گفت: قابلیت بهصورت دستوری ایجاد نمیشود، بلکه نتیجه همافزایی، ایجاد زیرساخت و فراهم شدن شرایط لازم برای تکرارپذیر شدن نوآوریهاست.
قدرت فناورانه زمانی شکل میگیرد که فناوری از سطح محصول عبور کرده و به زیرساخت، پلتفرم و شبکه تبدیل شود.
وی با اشاره به ضرورت تغییر نگاه در حکمرانی علم و فناوری اظهار کرد: باید تصمیم بگیریم که در آینده صرفاً مصرفکننده فناوری باشیم یا در تولید و شکلدهی آینده فناوری نیز نقش داشته باشیم.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور افزود: دانشگاه نباید به مجموعهای پراکنده از فعالیتها تبدیل شود، بلکه باید با راهبری مناسب، ظرفیتهای خود را در مسیر خلق ارزش و توسعه فناوری ساماندهی کند.
افشین سپس به مقایسه الگوهای جهانی حکمرانی فناوری پرداخت و گفت: در آمریکا، اکوسیستم فناوری بر پایه بازار شکل گرفته و بازار، مسیر توسعه فناوری را تعیین میکند. دولت نیز از این مسیر حمایت میکند.
در چین، دولت با رویکرد توسعهگرا و مداخلهگر، حوزههای اولویتدار فناوری را تعیین و برای آنها سرمایهگذاری و استانداردگذاری میکند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور اظهار کرد: کرهجنوبی نیز با سیاستگذاری بلندمدت و هدایت صنایع به سمت صادرات، مسیر توسعه فناوری را دنبال کرده است.
هیچ کشوری الگوی کشور دیگری را بهصورت کامل تکرار نکرده و هر کشور متناسب با ظرفیتها، شرایط و نیازهای خود، مدل حکمرانی فناوری را طراحی کرده است. ایران نیز با توجه به ویژگیهای خود، فشارهای موجود و ظرفیتهای داخلی، الگوی متناسب با شرایط کشور را طراحی کرده است.
وی با اشاره به چالشهای موجود در اکوسیستم فناوری کشور گفت: یکی از ضعفهای گذشته، فاصله بازار با دانشگاه و نظام دانش بوده است و به همین دلیل، در حوزه فناوریهای نوظهور با مشکلاتی در تجاریسازی مواجه شدیم.
در این زمینه با چهار شکاف مواجه هستیم؛ نخست، شکاف در تولید دانش، دوم، شکاف در توسعه فناوری، سوم، شکاف در ورود فناوری به بازار و چهارم، شکاف در تجاریسازی فناوری.
افشین با اشاره به تجربه هوش مصنوعی گفت: اگرچه هوش مصنوعی سالهاست در دنیا توسعه یافته، اما به دلیل نبود بازار و تقاضای کافی، اکوسیستم آن در کشور بهسرعت شکل نگرفت.
در این شرایط، دولت باید در ایجاد بازار و شناسایی نیازها نقش هدایتگر داشته باشد، نه اینکه مستقیماً در توسعه فناوری مداخله کند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور تأکید کرد: سیاستگذاری نباید به گونهای باشد که فناوری را محدود کند، بلکه باید اجازه رشد به فناوری داده شود و پس از روشن شدن مسیر توسعه، تنظیمگری و قانونگذاری انجام گیرد.
در الگوی مورد نظر ایران، دولت نقش راهبر را بر عهده دارد؛ بهعنوان مشتری و هدایتگر عمل میکند، صنایع و دستگاههای اجرایی را به خرید فناوری ترغیب میکند و برای شکلگیری بازار، شبکهسازی و زنجیره ارزش حمایتهای لازم را انجام میدهد.
رهبران اکوسیستم فناوری باید بر اساس مأموریتهای مشخص، زنجیرههای ارزش را شکل دهند و شرکتها را در مسیر حل مسائل ملی به یکدیگر متصل کنند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به ظرفیتهای کشور گفت: قانون جهش تولید دانشبنیان، سرمایه انسانی جوان و دانشمند، ظرفیت علمی بالا، دانشگاههای توانمند و مسائل و چالشهای متعدد کشور، از مهمترین مزیتهایی هستند که میتوانند زمینهساز توسعه فناوری و شکلگیری قابلیتهای راهبردی در کشور باشند.
وی با تشریح تحول نقش پارکهای علم و فناوری، شتابدهندهها، صندوقهای سرمایهگذاری و دولت در زیستبوم فناوری، بر ضرورت حرکت از مدیریت ساختاری به سمت ایجاد اتصال و شکلدهی زنجیرههای ارزش تأکید کرد.
پارکهای علم و فناوری نباید صرفاً رویدادمحور باشند، بلکه باید سازوکار ایجاد ارتباط و اتصال میان بازیگران اکوسیستم را بهدرستی طراحی و اجرا کنند.
پارکهای علم و فناوری باید ظرفیتهای دانشگاهها را در حوزههای مختلف شناسایی کنند، بستههای فناورانه را استخراج کرده و زمینه اتصال آنها را به یکدیگر فراهم آورند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به تحول نسلهای مختلف پارکهای علم و فناوری گفت: انتظار این است که پارکها از نقش صرفاً مدیریتی و ساختمانی عبور کنند و به رهبران اکوسیستم تبدیل شوند و در مراحل بعدی نیز به سمت شکلدهی محیطها و مناطق نوآوری حرکت کنند.
افشین در ادامه با تشریح نقش شتابدهندهها در الگوی جدید حکمرانی علم و فناوری اظهار کرد: در گذشته، وظیفه شتابدهندهها دریافت ایده، شتابدهی و ایجاد شرکتهای نوپا بود، اما در پارادایم جدید، مأموریت آنها تبدیل مسائل راهبردی به قابلیت است.
شتابدهندهها دیگر نباید صرفاً بر ایجاد استارتآپ یا شرکت تمرکز کنند، بلکه باید شرکتها و استارتآپهایی را شکل دهند که بتوانند فناوریهای پایدار و تکرارپذیر ایجاد کرده و آنها را به قابلیت تبدیل کنند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به نقش صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر (VC) گفت: نظام مالی نیز باید متناسب با این تحول تغییر کند و سرمایهگذاریها به جای تمرکز بر یک شرکت یا یک پروژه، بر زنجیرههای ارزش متمرکز شوند.
در این رویکرد باید از نگاه صرف به بازده مالی کوتاهمدت عبور کرد و سرمایهگذاریها را با هدف ایجاد قابلیتهای فناورانه و مزیتهای راهبردی انجام داد.
وی همچنین با اشاره به نقش بنیاد ملی نخبگان و بنیاد علم اظهار کرد: این نهادها باید در تربیت نیروی انسانی مورد نیاز فناوریهای نوظهور نقشآفرینی کنند و حمایتهای خود را بر اساس جایگاه دانشگاهها و پژوهشگران در زنجیرههای فناوری تنظیم کنند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به برنامه آموزشی مدیران پارکهای علم و فناوری گفت: برای مدیران پارکها برنامهریزی شده است تا با حضور در دو کشور، از نزدیک با تجربههای بینالمللی آشنا شوند و این آموزشها پیش از آغاز مهرماه اجرا خواهد شد.
هدف از این برنامهها، آشنایی مدیران با ساختارهای جدید حکمرانی فناوری و ایجاد درک مشترک از مسیر تحول اکوسیستم علم و فناوری کشور است.
وی در ادامه با تشریح نقش دولت در الگوی جدید حکمرانی علم و فناوری اظهار کرد: دولت باید نقش حمایتگر، تسهیلگر و هدایتگر را ایفا کند و زنجیرههای ارزش را به یکدیگر متصل سازد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور تأکید کرد: دولت نه مالک فناوری است و نه باید از اکوسیستم غایب باشد، بلکه باید نقش معمار اکوسیستم را بر عهده بگیرد.
دولت نباید در توسعه فناوری مداخله کند، بلکه باید با حمایت و جهتدهی، زمینه شکلگیری بازار و توسعه فناوری را فراهم سازد.
دولت هوشمند، نه دولت مداخلهگر و نه دولت بزرگ است، بلکه دولتی است که با شناخت نیازها، صنایع را به استفاده از فناوری ترغیب میکند و در صورت نیاز، خود بهعنوان نخستین خریدار وارد عمل میشود تا بازار اولیه برای فناوریهای جدید شکل گیرد.
نقش دولت، اصلاح سازوکارها و ایجاد شرایطی است که جای خالی بازار در برخی حوزهها جبران شود، نه اینکه در فرآیند توسعه فناوری مداخله مستقیم داشته باشد.
افشین اشاره به ضرورت بازسازی و تقویت زیرساختهای فناوری، بر اصلاح نظام ارزیابی، شبکهسازی در زیستبوم نوآوری و مأموریتمحور شدن حمایتها تأکید کرد.
افشین با اشاره به آسیب واردشده به زیرساختهای فناوری گفت: پیش از این، سرمایهگذاری قابلتوجهی برای توسعه زیرساختهای آزمایشگاهی انجام شده بود و حدود 300 تا 400 میلیون دلار زیرساخت در این حوزه ایجاد شده بود، اما بخشی از این زیرساختها در جریان جنگ آسیب دید.
با وجود این آسیبها، برنامه جدی برای تقویت دوباره زیرساختهای آزمایشگاهی در دستور کار قرار دارد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با تأکید بر ضرورت اصلاح نظام ارزیابی اظهار کرد: نظام ارزیابی صرفاً ابزار سنجش عملکرد نیست، بلکه در شکلدهی اکوسیستم نیز نقش دارد و بر همین اساس، حمایتها باید بر مبنای معیارهای جدید طراحی شود.
در این الگو، حمایتها بهصورت اعتباری و بر اساس عملکرد انجام میشود؛ به این معنا که هر مجموعهای بتواند نقش خود را در تحقق اهداف ایفا کند، از حمایت برخوردار خواهد شد و این حمایتها دائمی نخواهد بود، بلکه بر اساس میزان تحقق اهداف ادامه پیدا میکند.
وی با اشاره به اولویت ایجاد شبکه در زیستبوم علم و فناوری گفت: شرکتها نباید بهصورت منفرد فعالیت کنند، بلکه باید از ظرفیت کل اکوسیستم شامل صندوقها، دانشگاهها، مراکز پژوهشی، شرکتهای دانشبنیان، شتابدهندهها، مراکز و کارخانههای نوآوری، صنایع بزرگ، سرمایهگذاران، صندوقهای پژوهش و فناوری، صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر (VC) و سرمایهگذاری خطرپذیر شرکتی (CVC) و همچنین دولت استفاده کنند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور افزود: حمایتها نیز باید متوجه این زنجیرهها باشد و بر اساس نقشی که هر مجموعه در شبکه ایفا میکند، انجام شود، نه صرفاً بر مبنای فعالیت یک فرد یا یک شرکت.
افشین با اشاره به اهمیت شاخصهای ارزیابی گفت: شاخصها نقش تعیینکنندهای در جهتدهی اکوسیستم دارند و به همین دلیل، باید شاخصهای جدید متناسب با رویکرد جدید حکمرانی علم و فناوری تعریف شوند.
وی سپس با اشاره به دیدگاه یکی از نظریهپردازان حوزه تمدن اظهار کرد: تمدنها زمانی از بین میروند که نتوانند به چالشهای خود پاسخ خلاقانه بدهند و در جهان امروز، مهمترین عرصه این پاسخ خلاق، فناوری است.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور خطاب به حاضران در این رویداد گفت: نخبگان و فعالان اکوسیستم علم و فناوری همان «اقلیت خلاق» هستند که باید برای چالشهای کشور راهحلهای فناورانه ارائه کنند و به همین دلیل، لازم است مأموریتها بهصورت مشخص تعریف شوند.
افشین با بیان اینکه این رویداد، آغاز یک مسیر مشترک در اکوسیستم علم و فناوری کشور است، اظهار کرد: هدف این است که همه اجزای اکوسیستم، از بنیادهای علمی و پارکهای علم و فناوری گرفته تا دانشگاهها، شتابدهندهها، کارخانههای نوآوری، صندوقهای پژوهش و فناوری، صندوقهای سرمایهگذاری، صنایع کوچک و بزرگ و دولت، در یک مسیر و با یک ریتم مشترک حرکت کنند.
مسیر پیشرو، حرکت از فناوری به نوآوری و از نوآوری به ایجاد قابلیت است و برای هر بخش از اکوسیستم نیز برنامههای اختصاصی طراحی خواهد شد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور ادامه داد: برای صندوقها، شتابدهندهها و سایر بخشهای اکوسیستم، نشستهای جداگانه برگزار خواهد شد تا هر بخش برنامه عملیاتی خود را بر اساس این رویکرد تدوین کند.
دولت در این مسیر قصد مداخله مستقیم ندارد، بلکه نقش هدایتگر را ایفا میکند و از این پس، حمایتها بر اساس برنامههای مأموریتمحور و اولویتهای ملی انجام خواهد شد.
وی با اشاره به لزوم شکلگیری زنجیرههای تخصصی در پارکهای علم و فناوری گفت: هر پارک باید مأموریت مشخصی را در قالب یک زنجیره ارزش دنبال کند؛ برای مثال در حوزههایی مانند هوش مصنوعی، آب، کشاورزی، بذر، انرژی یا سایر موضوعات، مجموعهای از بازیگران مرتبط را در کنار یکدیگر قرار دهد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور افزود: دانشگاهها نیز باید در این زنجیرهها نقش مشخصی ایفا کنند و بتوانند نشان دهند که در چه حوزهای ظرفیت ایجاد کردهاند؛ در غیر این صورت، به معنای آن است که مدیریت دانشگاه نتوانسته فعالیتهای خود را بهصورت زنجیرهمحور سامان دهد.
افشین در پایان با اشاره به برنامه آموزشی مدیران پارکهای علم و فناوری گفت: مدیران منتخب پارکها پیش از مهرماه در قالب یک برنامه آموزشی به دو کشور اعزام خواهند شد تا با الگوهای جدید حکمرانی فناوری آشنا شوند و پس از بازگشت، تجربههای خود را به سایر پارکها منتقل کنند.
این برنامه تنها شامل مدیرانی است که در این رویداد حضور داشتهاند و در صورت انصراف یا عدم حضور هر یک از مدیران، جایگزینی برای آنها در نظر گرفته نخواهد شد.