جایی که دانش قناتداری با فناوریهای نوین گره خورده، در میان نخلستانهای کهن سراوان، کشاورزان این دیار رکوردی تازه را در تولید خرما رقم زدند و با عبور تولید از مرز ۲۷ هزار تن، حالا نگاهها به سوی فرداست؛ جایی که برندینگ اختصاصی «خرمای سراوان» و توسعه صنایع تکمیلی، قرار است کام نخلداران را شیرینتر از همیشه کند.
به گزارش آب و غذا به نقل از مهر ، سیستان و بلوچستان با برخورداری از اقلیم گرم و خشک، تابش کمنظیر آفتاب و تنوع خرداقلیمی در دشتها و درههای جنوب شرقی کشور، یکی از خاستگاههای کهن و راهبردی نخلداری در فلات ایران بهشمار میرود. کشت نخل در این خطه تنها یک فعالیت کشاورزی نیست، بلکه شاکله اصلی زیستبوم، فرهنگ، اقتصاد معیشتی و زنجیره اشتغال هزاران خانوار روستایی و عشایری را تشکیل میدهد؛ حوزهای که در سالهای اخیر با ورود دانش مهندسی و مدیریت نوین منابع آب، از جایگاه سنتی فاصله گرفته و به یکی از پیشرانهای توسعه صادرات غیرنفتی استان تبدیل شده است.
در جغرافیای نخلکاری استان، تنوع ژنتیکی ارقام خرما ثروتی بیبدیل بوده؛ بهطوریکه سیستان و بلوچستان گنجینهای از ارقام زودرس، میانرس و دیررس را در خود جای داده است. از خرمای شکلاتی و گوشتی «مضافتی» گرفته تا ارقام پرطرفدار و صادراتی مانند «ربی» با ماندگاری بالا و درصد رطوبت پایین، در کنار ارقامی نظیر «پیارم»، «زاهدی»، «هلیله»، «کروچ» و «برهی»، طیف وسیعی از سلیقههای مصرفی و بازارهای هدف را در داخل و فراتر از مرزهای ملی پوشش میدهند. این تنوع ژنتیکی کمنظیر، مزیتی استراتژیک برای جذب سرمایهگذاری در زنجیره ارزش و صنایع فرآوری فراهم کرده است.
در میان قطبهای اصلی نخلداری جنوب شرق، نام «سراوان» با هویتی ویژه پیوند خورده؛ شهرستانی که با اتکا به قناتهای تاریخی، دانش کهن قناتداری و سازگاری شگفتانگیز نخلداران بومی، عنوان یکی از معتبرترین زیستگاههای ژرمپلاسم خرما در آسیا را یدک میکشد. نخلستانهای سراوان به دلیل ارتفاع مناسب از سطح دریا و اختلاف دمای شب و روز در فصل رسیدن بار، محصولی با طعم متمایز، بافت گوشتی مرغوب و ماندگاری ویژه روانه بازار میکنند که توجه خریداران منطقهای و فرامنطقهای را جلب کرده است.
ویژگی بارز خرمای سراوان، زیست همزمان ارقام تجاری شاخص در کنار کلکسیونی غنی از تودههای بومی است. در حالی که رقم «مضافتی» و «ربی» هسته اصلی تولید و صادرات این شهرستان را تشکیل میدهند، سراوان همچنان میزبان ارقام نادری است که به دلیل مقاومت بالا در برابر تنشهای محیطی و کمآبی، ظرفیت بالایی برای پژوهشهای بهنژادی، اصلاح ژنتیکی و توسعه باغات متراکم تجاری در افق آینده دارند.
با این حال، نخلداری در سراوان و بهطور کلی جنوب استان، طی سالهای اخیر با چالشهایی نظیر افت سفرههای آب زیرزمینی، شیوههای سنتی آبیاری غرقابی، نظام خردمالکی و فعالیت دلالان در فصل برداشت روبهرو بوده است. عبور از این چالشها مستلزم اصلاح ساختار تولید، ترویج روشهای هوشمند مصرف آب، بهسازی باغات قدیمی و حرکت به سمت صنایع بستهبندی استاندارد و فرآوری مشتقات خرماست تا از خروج ارزشافزوده محصول خام از مبدأ تولید جلوگیری شود.
در چنین بستری، اتخاذ رویکردهای ترویجی، ورود ارقام پربازده تجاری و ارتقای مکانیزاسیون باغات، چشمانداز نوینی را در کشاورزی منطقه گشوده و سراوان را در خط مقدم گذار به کشاورزی اقتصادی قرار داده است؛ تحولی که نمود عینی آن در ارقام تولیدی و شاخصهای بهرهوری سال جاری بهروشنی هویداست.
تولید خرما در سراوان با رشد ۱۵ درصدی به رکورد ۲۷ هزار تن رسید و گذار به کشاورزی اقتصادی شتاب گرفت
افزایش ۱۵ درصدی تولید خرما در سراوان و تحقق رکورد ۲۷ هزار تن محصول در سال جاری، نشان از آغاز خیز جدی کشاورزان این شهرستان برای عبور از کشاورزی سنتی و معیشتی به سمت کشاورزی تجاری و اقتصادی دارد؛ هدفی که به گفته مدیر جهاد کشاورزی سراوان، با جایگزینی ارقام تجاری، توسعه صنایع تبدیلی و مدیریت هوشمند منابع آبی دنبال میشود.
شهرستان سراوان با بهرهمندی از اقلیم مساعد و دانش بومی نخلداران، یکی از قطبهای اصلی تولید خرما در جنوب شرق کشور محسوب میشود. در سالهای اخیر، مدیریت بهینه منابع آبی و بهرهگیری از روشهای نوین کشاورزی، این منطقه را در مسیر تحولی تازه قرار داده که نه تنها به افزایش بهرهوری، بلکه به ارتقای جایگاه این محصول در بازارهای هدف منجر شده است.
گزارشها از جهاد کشاورزی سراوان حاکی از ثبت رکوردی تازه در تولید این محصول است؛ بهطوریکه با وجود محدودیتهای اقلیمی، میزان تولید خرما در این شهرستان با ۱۵ درصد رشد نسبت به سال گذشته به ۲۷ هزار تن رسیده و پیشبینی میشود این رقم تا پایان فصل برداشت به ۲۸ هزار تن نزدیک شود.
با این حال، مسئولان محلی معتقدند این افزایش تولید تنها بخشی از پازل توسعه کشاورزی در سراوان است. جهاد کشاورزی این شهرستان اکنون با نگاهی بلندمدت به دنبال گذار از کشاورزی معیشتی به سمت کشاورزی اقتصادی، توسعه صنایع تبدیلی و تقویت برندینگ اختصاصی «خرمای سراوان» است تا ضمن حمایت از نخلداران خردهمالک، ارزش افزوده این محصول استراتژیک را به حداکثر برساند.
تنوع خرما، ظرفیتی برای توسعه بازار و صنایع تبدیلی
مدیر جهاد کشاورزی سراوان اظهار کرد: سطح زیرکشت نخیلات در این شهرستان چهار هزار و ۲۰۰ هکتار است که ۳۹۹ هکتار آن هنوز به مرحله باروری نرسیده است. با وجود محدودیت منابع آبی، کشاورزان با استفاده از دانش فنی و آموزشهای ترویجی جهاد کشاورزی، موفق شدند عملکرد تولید در واحد سطح را نسبت به سال گذشته ۱۵ درصد افزایش دهند.
ایرج رستمزهی با اشاره به تنوع ارقام خرما در سراوان افزود: بیش از ۷۴ رقم خرما در این شهرستان شناسایی شده که برای حفظ این میراث گرانبها، ۳۴ رقم آن بهعنوان باغ الگویی و کلکسیون زنده در محوطه مدیریت جهاد کشاورزی کشت شده است. رقم «مضافتی» با ۹۰ درصد تولید، بیشترین سهم را در میان ارقام منطقه دارد و پس از آن ارقام تجاری نظیر ربی، پیارم، برهی و زاهدی قرار دارند.
کیفیت خرمای این منطقه در سطح کشور کمنظیر است و به دلیل بازارپسندی بالا، بخش قابل توجهی از آن توسط تجار خریداری و به کشورهای همسایه صادر میشود.
مدیر جهاد کشاورزی سراوان در تشریح برنامههای تحولی این نهاد تصریح کرد: اولویت اصلی ما گذار از کشاورزی معیشتی به کشاورزی اقتصادی است. از آنجا که بخش عمدهای از نخلداران خردهمالک هستند، برنامهریزی برای اصلاح و جایگزینی ارقام قدیمی با ارقام تجاری و اقتصادی نظیر «مجول» و کشتبافتیها در دستور کار قرار دارد.
حمایت مالی از نخلداران برای جلوگیری از فروش پیشرس محصول
وی درباره توسعه صنایع تبدیلی نیز گفت: هماکنون سه واحد فرآوری نیمهصنعتی در سراوان فعال است که به تولید فرآوردههایی نظیر شکلات خرما، قهوه، کلوچه، شیره و خوراک دام از هسته خرما مشغول هستند. با توجه به پیشبینی افزایش تولید تا مرز ۳۸ هزار تن در سالهای آتی، پیگیر ورود بخش خصوصی و دانشگاهها برای ایجاد برند اختصاصی «خرمای سراوان» هستیم تا این محصول با کیفیت مطلوب به بازارهای داخلی و خارجی عرضه شود.
رستمزهی با اشاره به وضعیت سردخانهها خاطرنشان کرد: با توجه به میزان تولید، مشکل حادی برای نگهداری محصول نداریم و علاوه بر سردخانههای موجود، با حمایت سازمان جهاد کشاورزی و استانداری، تسهیلات ویژهای از محل مصوبات سفر ریاست جمهوری برای ساخت سردخانه به متقاضیان پرداخت میشود.
وی در مورد حمایت از نخلداران گفت: برای رفع مشکلات نقدینگی و جلوگیری از فروش پیشرس محصول با قیمت پایین، هماهنگیهای لازم انجام شده است. کشاورزان میتوانند برای دریافت تسهیلات قرضالحسنه از طریق سامانه «سیتا» وزارت جهاد کشاورزی اقدام کنند تا پس از فروش محصول، نسبت به بازپرداخت بدهی خود اقدام کنند.
مدیر جهاد کشاورزی سراوان با اشاره به چالش خشکسالی و تغییرات اقلیمی تاکید کرد: ترویج سیستمهای آبیاری نوین شامل آبیاری تحتفشار و کمفشار، مدیریت خاک و تغذیه نخیلات از راهکارهای اصلی ماست. هماکنون بیش از ۱۲۰ هکتار آبیاری تحتفشار در شهرستان اجرا شده و اجرای پنج تا ۶ کیلومتر طرح انتقال آب با لوله و پوشش انهار سنتی، نقش مؤثری در افزایش راندمان مصرف آب و رشد تولید داشته است.