گردوی خراسان جنوبی با وجود تنوع ژنتیکی، باغهای قدیمی و امکان جایگزینی ارقام تجاری، ظرفیتی ایجاد کرده که با اصلاح و نوسازی میتواند به تولیدی با کیفیت و ارزش اقتصادی بیشتر تبدیل شود.
به گزارش آب و غذا به نقل از ایرنا ، اکنون ۳۳۶ هکتار از اراضی خراسان جنوبی به باغهای درخت گردو اختصاص دارد که از این میزان ۳۳۲ هکتار بارور است. برآوردها نشان میدهد امسال حدود ۴۸۰ تن گردو از باغهای استان برداشت شود؛ میزان تولیدی که نسبت به سال گذشته حدود ۱۰ درصد افزایش دارد.
این افزایش تولید در شرایطی رقم میخورد که توسعه باغهای گردو در استان بیش از آنکه بر افزایش سطح زیرکشت استوار باشد، بر اصلاح باغهای موجود، افزایش عملکرد و جایگزینی ارقام مرغوب متمرکز شده است؛ رویکردی که میتواند با توجه به محدودیت منابع آب، مسیر واقعبینانهتری برای توسعه این محصول باشد.
محسن اسفندیاری رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی اظهار کرد: متوسط عملکرد باغهای گردوی استان حدود یک هزار و ۴۰۰ کیلوگرم در هکتار است و برنامههای مختلفی برای افزایش عملکرد و کیفیت محصول در حال اجراست.
وی ترویج کشت ارقام تجاری سازگار با اقلیم استان، استفاده از ژنوتیپهای مقاوم به سرمای بهاره، اجرای برنامههای تغذیهای، هرس درختان خشکیده، مبارزه با آفات و ترغیب باغداران به پیوند سرشاخهکاری را از جمله این اقدامات عنوان کرد.
ظرفیت پنهان در باغهای قدیمی
یکی از ویژگیهای قابل توجه گردوی خراسان جنوبی، تنوع ژنتیکی درختان این محصول است. بیشتر درختان گردوی استان از طریق کشت بذر به وجود آمدهاند و همین موضوع موجب شده تنوع ژنتیکی قابل توجهی در باغها شکل بگیرد.
بیشتر ارقام موجود گردو در خراسان جنوبی دارای پوست سخت هستند و تعداد محدودی از ارقام پوست کاغذی در استان وجود دارد و برخی ارقام نیز به «جوالدوزی» مشهور هستند که به دلیل استخوانی بودن جدار برچههای میوه، جدا کردن مغز آنها دشوارتر است.
این تنوع، در کنار برخی ویژگیهای نامطلوب ارقام محلی، یک ظرفیت مهم برای اصلاح باغها نیز محسوب میشود. به جای حذف کامل درختان قدیمی، میتوان با استفاده از پیوند سرشاخهکاری، تاج درخت را با ارقام مرغوبتر جایگزین کرد و از ظرفیت ریشه و ساختار موجود درخت بهره گرفت.
در واقع، بخشی از آینده گردوی استان را میتوان نه در احداث باغهای جدید، بلکه در همین درختان موجود جستوجو کرد؛ درختانی که با اصلاح رقم و مدیریت مناسب میتوانند محصولی با کیفیت و ارزش اقتصادی بالاتر تولید کنند.
انتخاب رقم؛ راهی برای کاهش ریسک تولید
شرایط اقلیمی خراسان جنوبی باعث شده انتخاب رقم مناسب اهمیت ویژهای در تولید گردو داشته باشد. سرمازدگی بهاره یکی از عواملی است که میتواند به باغهای گردو خسارت وارد کند و میزان آن نیز به شدت و مدت سرمای بهاره بستگی دارد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی استفاده از ارقام تجاری دیرگل مانند چندلر و همچنین پیوند سرشاخهکاری درختان موجود را از راهکارهای کاهش خسارت سرمازدگی عنوان کرد.
حرکت به سمت ارقام دیرگل و مقاوم، تنها راهکاری برای مقابله با سرما نیست، بلکه میتواند به تدریج کیفیت و یکنواختی محصول را نیز افزایش دهد و زمینه عرضه آن را در بازارهای رقابتیتر فراهم کند.
آب، شرط اصلی توسعه
در کنار سرمازدگی، منابع آبی مهمترین عامل تعیینکننده آینده باغهای گردوی استان است. بخش قابل توجهی از درختان گردو در مناطق مرتفع و کوهستانی قرار دارند و منابع آبی آنها عمدتا چشمهها و قنوات است.
کاهش بارندگی و تداوم خشکسالی، آبدهی این منابع را کاهش داده و درختان را تحت تنش آبی قرار میدهد. با این حال، مدیریت مصرف آب و استفاده از روشهای نوین آبیاری میتواند بخشی از این محدودیت را مدیریت کند.
اسفندیاری خشکسالی و کمآبی را از مهمترین مشکلات باغداران گردو دانست و افزود: خشکسالی علاوه بر کاهش منابع آبی، پیامدهایی مانند افزایش گرمای تابستان، کاهش یخبندانهای زمستانه و افزایش زمینه شیوع آفات را نیز به دنبال دارد که میتواند بر کمیت و کیفیت محصول اثر بگذارد.
از این رو، توسعه آینده گردو در استان باید به مناطق مستعد و دارای ظرفیت آبی مناسب محدود شود و همزمان افزایش بهرهوری آب در باغهای موجود در اولویت قرار گیرد.
مبارزه با آفات؛ حفظ سرمایه باغداران
کرم خراط و کرم سیب از جمله آفات مهم درختان گردو در استان هستند و مدیریت آنها برای حفظ درختان و استمرار تولید اهمیت دارد.
کرم خراط به ویژه در شرایطی که درخت به دلیل کمآبی ضعیف شده باشد، میتواند خسارت بیشتری ایجاد کند. به همین دلیل، تغذیه مناسب، هرس اصولی، حذف شاخههای خشکیده و مبارزه بهموقع با آفات، مجموعه اقداماتی است که میتواند به حفظ توان تولیدی باغها کمک کند.
در همین چارچوب، جهاد کشاورزی استان برنامههای ترویجی و فنی را برای آشنایی باغداران با روشهای مناسب مدیریت باغ دنبال میکند.
قاین در صدر، اما ظرفیت در چند شهرستان
گردو در خراسان جنوبی پراکندگی نسبتا گستردهای دارد، اما بیشترین سطح زیرکشت آن در چند شهرستان متمرکز شده است.
قاین با ۷۷ هکتار بیشترین سطح زیرکشت را دارد و پس از آن بیرجند با ۶۳.۵ هکتار، سرایان با ۵۸.۷ هکتار و سربیشه با ۵۵.۸ هکتار قرار دارند.
تمرکز باغها در این مناطق میتواند فرصت مناسبی برای اجرای برنامههای اصلاحی و آموزشی هدفمند ایجاد کند؛ بهویژه در زمینه سرشاخهکاری، تغذیه، مدیریت آب و معرفی ارقام مناسب.
بازار؛ حلقهای که هنوز جای توسعه دارد
بخش قابل توجهی از گردوی تولیدی استان به مصرف خانوارها میرسد و مابقی در بازارهای محلی عرضه میشود. تقریبا تمامی محصول تولیدشده نیز در داخل استان به مصرف میرسد.
اگرچه در شرایط فعلی صنایع فرآوری گردو به دلیل محدود بودن سطح زیرکشت و پراکندگی باغها توسعه چندانی پیدا نکرده است، اما افزایش کیفیت محصول میتواند در آینده زمینه ایجاد بازارهای جدید را فراهم کند.
در این میان، بستهبندی، درجهبندی و فرآوری میتواند ارزش محصول را افزایش دهد. محصولی که با کیفیت یکنواخت و بستهبندی مناسب عرضه شود، شانس بیشتری برای ورود به بازارهای خارج از استان خواهد داشت.
بنابراین، افزایش تولید تنها یکی از حلقههای توسعه گردوی خراسان جنوبی است و در کنار آن باید به بازار، بستهبندی و ایجاد زنجیره ارزش نیز توجه شود.
توسعه هدفمند به جای توسعه سطحی
سیاست فعلی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی بر این اساس است که توسعه گردو در مناطق مستعد کوهپایهای و با استفاده از ارقام تجاری انجام شود، اما اولویت اصلی همچنان اصلاح و نوسازی باغهای قدیمی است.
جایگزینی ارقام محلی و درختان مسن با ارقام مرغوب، اجرای سرشاخهکاری، حفظ درختان موجود و بهبود کمی و کیفی تولید از مهمترین برنامههای این بخش است.
این سیاست میتواند برای کشاورزی خراسان جنوبی که با محدودیت منابع آب مواجه است، رویکردی قابل اتکا باشد چراکه افزایش تولید از طریق بهبود عملکرد درختان موجود، فشار کمتری نسبت به توسعه گسترده سطح زیرکشت بر منابع طبیعی وارد میکند.
در نهایت، اگرچه گردوی خراسان جنوبی در مقیاس ملی محصولی بزرگ محسوب نمیشود، اما ظرفیت آن برای اقتصادیتر شدن قابل توجه است. تنوع ژنتیکی موجود، امکان اصلاح درختان، توسعه ارقام دیرگل و تجاری، بهبود مدیریت آب و کنترل آفات، مجموعهای از فرصتها را پیش روی این محصول قرار داده است.
امسال رشد ۱۰ درصدی تولید گردو نسبت به سال گذشته را میتوان نشانهای از همین ظرفیت دانست؛ ظرفیتی که در صورت تداوم برنامههای اصلاحی و حرکت به سمت باغداری علمی، میتواند در سالهای آینده بیش از افزایش صرف تولید، به ارتقای کیفیت، افزایش درآمد باغداران و ایجاد ارزش افزوده بیشتر منجر شود.