کاهش سطح آب تالاب بینالمللی چغاخور چهارمحال و بختیاری در روزهای اخیر بار دیگر توجهها را به وضعیت این زیستبوم ارزشمند جلب کرده است؛ تالابی که به گفته برخی از متولیان امر اگر چه هنوز بخش قابل توجهی از آن دارای آب است، اما کاهش ذخیره آبی آن ضرورت مدیریت همزمان منابع، مصارف و حقآبه محیطزیست را بیش از گذشته نمایان کرده است.
به گزارش آب و غذا به نقل از ایرنا ، تالاب بینالمللی چغاخور در سالهای اخیر تحت تاثیر کاهش منابع آبی قرار داشته است؛ با این حال بررسی وضعیت آن، تنها با استناد به میزان بارش یک سال یا تغییرات دمایی امکانپذیر نیست و مجموعهای از عوامل از میزان ورودیها و ذخیره سد گرفته تا نحوه تخصیص آب، مصارف بخشهای مختلف و حقآبه محیطزیست در وضعیت آن نقش دارد.
بر اساس گزارشهای هواشناسی، میزان بارش در شهرستان بروجن در سال آبی گذشته حدود ۱۰۱ میلیمتر کاهش داشت و میانگین دمای استان نیز حدود یک درجه سانتیگراد بیشتر از میانگین بلندمدت بوده است.
در مقابل، زمستان گذشته ذخیره برف مناسبی در ارتفاعات شکل گرفت و دمای بهار نیز حدود یک درجه سانتیگراد پایینتر بود که موجب شد بخشی از برف با تاخیر ذوب شود.
اگر چه میزان بارش در سال آبی جاری در مقایسه با برخی سالهای گذشته شرایط مناسبتری داشته، اما این میزان به تنهایی برای جبران کسری انباشته منابع آب کافی نبوده است.
بر اساس اعلام شرکت آب منطقهای چهارمحال و بختیاری، از ابتدای سال آبی تا اردیبهشت امسال حدود ۱۴ میلیون مترمکعب آب از مسیر روانآبها و منابع طبیعی وارد تالاب شده است؛ آبی که برای جبران کاهش ذخیره سالهای گذشته کافی نبوده است.
در چنین شرایطی پرسش اصلی تنها این نیست که چه میزان آب وارد چغاخور شده است، بلکه این است که منابع محدود موجود چگونه میان مصارف مختلف مدیریت و حقآبه محیطزیست چگونه تامین میشود.
حقآبه محیطزیست و برنامه منابع و مصارف
مدیرکل حفاظت محیطزیست چهارمحال و بختیاری با اشاره به کاهش سطح آب تالاب چغاخور گفت: حدود ۵۰ درصد از سطح تالاب به دلیل کاهش حجم آب با افت آب مواجه شده بود، اما با مسدود کردن خروجی تالاب و هدایت آبهای بالادست، انتظار میرود بخش خشکشده طی ۲ تا سه هفته دوباره آبگیری شود.
محسن کریمی افزود: تالاب چغاخور یکی از زیستگاههای ارزشمند استان است که بخشی از تالاب در شهریورماه به دلیل رعایت نشدن مدیریت منابع آب و حقآبه محیطزیست با کاهش آب مواجه شد.
وی با اشاره به پیگیری موضوع از زمستان سال گذشته اظهار داشت: در این خصوص چندین مورد پیگیری و شکایت قانونی انجام شده و خروجی تالاب نیز ۲ بار مسدود شده است.
هر سال در فصل بهار وضعیت منابع و مصارف آب تالاب چغاخور و دیگر تالابها بررسی و بر اساس میزان ذخیره، برنامه منابع و مصارف تدوین و تصویب میشود؛ این برنامه میزان استفاده از آب ذخیرهشده و سهم حقآبهبران و تالاب را مشخص میکند.
اگر حجم ذخیره آب بالا باشد، امکان تخصیص آب بیشتری به حقآبهبران وجود دارد، اما امسال به دلیل مشکلاتی که از زمستان و بهار در مدیریت منابع و مصارف ایجاد شد، حجم ذخیره بسیار پایین بود و برنامه نیز بهخوبی اجرا نشد و در نتیجه بخشی از آب تالاب تخلیه شد.
از ابتدای بروز بحران در اوایل شهریور، پیگیری برای تامین آب از بالادست و جلب همکاری کشاورزان آغاز شد و بخشی از چشمههای بالادست لایروبی و مسیر انتقال آب به سمت تالاب هدایت شد.
چشمههای شیرکشته، تنگصیاد، احمدآباد، سیبک و گلوگرد از جمله منابعی هستند که آب آنها به تالاب چغاخور وارد میشود و مسیرهای منتهی به تالاب نیز با همکاری دستگاههای مرتبط بررسی و لایروبی شده است.
حکم قضایی برای مسدود کردن خروجی تالاب در ۳۰ شهریور اجرا شد و پیشبینی میشود با مدیریت منابع بالادست، وضعیت بخش خشکشده تالاب طی ۲ تا سه هفته بهبود پیدا کند.
وی با بیان اینکه سازمان حفاظت محیطزیست مسوول حفاظت و مدیریت زیستبوم تالاب است اظهار داشت: به دلیل وجود سد چغاخور، مدیریت منابع و مصارف آب بر عهده وزارت نیرو است و مدیریت تالاب و تامین حقآبه محیطزیست باید در چارچوب همکاری دستگاههای مسوول دنبال شود.
مدیرکل حفاظت محیطزیست چهارمحال وبختیاری کاهش بارش و خشکسالی سالهای گذشته را از عوامل موثر در کاهش منابع آب دانست، اما تاکید کرد که مدیریت منابع و رعایت حقآبه محیطزیست نیز اهمیت دارد.
اگر حقآبه محیطزیست مطابق برآوردهای انجامشده رعایت شود، چنین بحرانی برای تالاب ایجاد نخواهد شد و اتفاقات اخیر باید به عنوان تجربهای برای مدیریت منابع آب در سالهای آینده مورد توجه قرار گیرد.
کاهش تخصیص کشاورزی و تغییر الگوی مصرف
کاهش منابع آب چغاخور بر بخش کشاورزی نیز اثر گذاشته است؛ به گفته رییس سازمان جهادکشاورزی چهارمحال و بختیاری، سهم آب کشاورزی از سد چغاخور از ۱۲ میلیون مترمکعب در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ به هفت میلیون مترمکعب در سال ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ کاهش یافته است.
حسین بهرامی افزود: با وجود کاهش تخصیص، تلاش شد با مدیریت مصرف آب، استفاده از سامانههای نوین آبیاری، تغییر زمان کشت و استفاده از ارقام زودرس، میزان خسارت به تولید کاهش یابد.
حجم ذخیره سد چغاخور در ابتدای بهار حدود ۲۲ میلیون مترمکعب بود و برای کاهش نیاز آبی، کشتهای پاییزه در فصل پاییز آبیاری نشدند و کشاورزان از رطوبت موجود در خاک و بارشها استفاده کردند.
نخستین برداشت آب کشاورزی از سهم تخصیصی سد از ۲۲ اردیبهشت امسال آغاز شد و پس از آن آبیاری کشتهای پاییزه و بهاره بر اساس برنامه انجام گرفت.
به کشاورزان اعلام شد برنامهریزی لازم را انجام دهند تا نیاز آبی محصولات تامین و برداشت محصولات تا ۳۱ شهریور به پایان برسد.
هفت میلیون مترمکعب آب در میان همه مناطق و روستاهای بهرهمند از آب سد چغاخور و طرحهای انتقال، متناسب با سطح زیرکشت توزیع شد و حدود ۹۶۰ هکتار کشت بهاره نیز به گونهای مدیریت شد که برداشت آن تا پایان فصل انجام شود.
کشاورزان نیز بیشتر از میزان سهم تخصیصی برداشت نکردند و بخش زیادی از اراضی آبی پاییندست به سامانههای نوین آبیاری مجهز است.
بهرامی استفاده از آبیاری بارانی، لولهگذاری و کانالهای سیمانی را از راهکارهای کاهش تلفات آب عنوان کرد و افزود: یکی از راهبردهای اصلی، انتقال بخشی از کشتها به محصولات پاییزه است که در فصل پاییز نیاز به آبیاری ندارند و برای کشتهای بهاره نیز باید از ارقام زودرس با دوره رشد کوتاهتر و نیاز آبی کمتر استفاده شود.
اصلاح الگوی کشت به معنای حذف کشاورزی نیست، بلکه به معنای تطبیق فعالیت کشاورزی با ظرفیت منابع آب، افزایش بهرهوری، انتخاب محصولات متناسب و استفاده از روشهای نوین آبیاری است.
کاهش ذخیره آب؛ نتیجه چند سال افت منابع
مدیرعامل شرکت آب منطقهای چهارمحال و بختیاری نیز کاهش آب تالاب چغاخور را نتیجه یک سال یا عملکرد یک دستگاه نمیداند و میگوید مدیریت آب این تالاب بر اساس اطلاعات هیدرولوژیک، برنامه منابع و مصارف و مشارکت ذینفعان انجام میشود.
مسلم صادقی با اشاره به سابقه تالاب چغاخور اظهار داشت: پیش از احداث سد در سال ۱۳۷۱، تالابی کمعمق و نیزاری بود که در سالهای پربارش آب داشت و در دورههای خشکسالی به وضعیت مرغزار و خشک نزدیک میشد، اما پس از احداث سد، با تنظیم و ذخیره آب، حجم آب منطقه افزایش یافت و شرایط پایدارتری برای تالاب ایجاد شد.
فلسفه احداث سدها، تنظیم آب و انتقال بخشی از منابع آبی فصل پربارش به دوره نیاز است؛ چرا که بخش زیادی از بارشها در پاییز و زمستان اتفاق میافتد، در حالی که بخش عمده نیاز کشاورزی در بهار و تابستان شکل میگیرد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای چهارمحال و بختیاری با رد ادعای خشک شدن کامل تالاب گفت: تالاب چغاخور به طور کامل خشک نشده است و بخش تالابی آن همچنان دارای آب است و بر اساس دادههای هیدروگرافی، حتی در صورت باز بودن کامل دریچه سد و ذخیره نشدن آب در مخزن، بخش تالابی حدود ۶ تا ۶.۵ میلیون مترمکعب آب دارد.
برنامه منابع و مصارف آب تالاب هر سال با حضور ذینفعان و ذیمدخلان و دستگاههای مرتبط، مسوولان استانی و شهرستانی، نماینده استانداری، فرمانداری، بخشهای صنعت و معدن، محیطزیست، جهاد کشاورزی و کارشناسان تدوین میشود و مبنای بهرهبرداری از سد قرار میگیرد.
میزان رهاسازی آب از اواخر اردیبهشت تا ۳۰ شهریور امسال از قبل در برنامه تعیین شده بود و به طور کامل اجرا شد و سهم بخشهای کشاورزی، صنعت و محیطزیست نیز در همین برنامه مشخص شده است.
تصمیمگیری درباره نحوه توزیع آب فقط تصمیم شرکت آب منطقهای نبوده، بلکه در چارچوب برنامهای انجام شده که ذینفعان مختلف در تدون آن مشارکت داشتهاند.
کاهش ذخایر، نتیجه تداوم خشکسالی و افزایش تبخیر
کاهش حجم آب تالاب حاصل یک سال مدیریت یا یک دوره رهاسازی نیست، بلکه نتیجه انباشته شدن آثار چند سال کاهش بارش و افت منابع آبی است.
در سالهای اخیر چند دوره خشکسالی و کمآبی متوالی داشتهایم و میزان بارش در منطقه چغاخور نیز نسبت به میانگین بلندمدت کاهش یافته است در چنین شرایطی، بخشی از ذخیره آب سالهای گذشته برای تامین نیازهای مختلف مصرف شده و همین موضوع به تدریج حجم ذخیره تالاب را کاهش داده است.
وی افزایش تبخیر را یکی از عوامل موثر بر کاهش ذخیره آب دانست و افزود: در سالجاری به دلیل کاهش عمق و گرمای هوا، میزان تبخیر بیش از برآورد اولیه بوده است بنابراین در ارزیابی وضعیت تالاب باید علاوه بر ورودی آب، مصارف، نیازهای حقابهبران و میزان تبخیر نیز در نظر گرفته شود.
تامین آب تالاب از چشمهها و بارشها
صادقی با بیان اینکه بخشی از آب تالاب از چشمههای اطراف و بخشی از روانآب و سیلابهای ورودی تامین میشود گفت: از ابتدای سال آبی تا اردیبهشت حدود ۱۴ میلیون مترمکعب آب از طریق چشمهها، روانآبها و سیلابها وارد تالاب شد، اما این میزان برای جبران کاهش ذخیره سالهای قبل کافی نبوده است.
از سوی دیگر، عمده آب چشمههای بالادست تالاب برای مصارف کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرد و در نتیجه، برای افزایش ورودی آب به تالاب نیازمند همکاری حقابهبران و کشاورزان منطقه هستیم.
پیگیری برای افزایش ورودی آب به تالاب
مدیرعامل شرکت آب منطقهای چهارمحال وبختیاری از اقدامات انجام شده در خصوص تالاب خبر داد و گفت: با همکاری کارشناسان محیط زیست، مسیرهای منتهی به تالاب بررسی و لایروبی مسیرهای مورد نیاز انجام شدهاست.
وی همچنین از رایزنی با کشاورزان منطقه برای رهاسازی بخشی از آب چشمهها به سمت تالاب خبر داد و اظهار داشت: در صورت همکاری کشاورزان و نیاز نداشتن باغات به آب در این مقطع، امکان افزایش ورودی آب چشمهها به تالاب وجود دارد و برآورد میشود بتوان حدود ۴۰۰ لیتر در ثانیه آب وارد تالاب کرد.
در شرایط کنونی که رودخانه دائمی و منبع آبی مشخصی برای تامین تالاب وجود ندارد، اتکای اصلی برای افزایش ذخیره آب چغاخور به چشمههای اطراف و بارشهای ورودی است.
وضعیت کنونی تالاب چغاخور باید در چارچوب شرایط آبی چند سال اخیر ارزیابی شود و مدیریت منابع موجود نیز براساس برنامه منابع و مصارف، اطلاعات هیدرولوژیک، تامین حقآبههای مختلف و با مشارکت ذینفعان انجام شده و کاهش ذخیره آب را نمیتوان فقط به عملکرد یک سال یا تصمیم یک دستگاه نسبت داد.
رقابت مصارف آب و پرسش درباره اولویتها
در کنار دیدگاه دستگاههای مسوول، برخی فعالان محیطزیست نیز معتقدند بررسی وضعیت چغاخور نیازمند توجه بیشتر به نحوه توزیع آب میان مصارف مختلف است.
رضوان شریفنیا فعال انجمن نوای آب و محیط زاگرس درباره عوامل کاهش آب تالاب به خبرنگار ایرنا گفت: برخی تحلیلها درباره علت کاهش آب چغاخور نیازمند بررسی دقیقتر است و نمیتوان بدون ارزیابی همه عوامل، یک عامل مشخص را علت اصلی وضعیت کنونی دانست.
وی درباره طرح انتقال آب سبزکوه به چغاخور اظهار داشت: در زمان اجرای تونل در دهه ۱۳۹۰ اتفاقات نامطلوبی در منابع آب و مناسبات اجتماعی منطقه رخ داد و دبی برخی چشمهها تحت تاثیر قرار گرفت، اما با گذشت زمان، منابع آب منطقه به نوعی تعادل و ثبات رسیده است البته این به معنای آن نیست که آبدهی چشمهها به مقدار گذشته بازگشته بلکه به این معنی که تغییرات ناگهانی در آبدهی آنها رخ نمیدهد.
به اعتقاد شریفنیا، موضوع حفر تونل بعد از گذشته یک دهه منجر به کم آب شدن تالاب شود قابل پذیرش نیست افزون براین تالابها اکوسیستمهای تابآوری هستند و تهدیدات را تا حدودی در خود هضم میکنند.
وی با اشاره به خشکسالی سالهای اخیر گفت: منابع آب استان در سالهای گذشته شرایط خشکی را تجربه کرده و برداشت از منابع زیرزمینی نیز فشار زیادی ایجاد کرده است، اما حوضه چغاخور دارای آبخوان آبرفتی نیست و آب تالاب بیشتر به بارش در ارتفاعات و چشمههای محلی وابسته است.
وی همچنین معتقد است: سطح قابل کشاورزی اطراف تالاب محدود است و قابل توسعه نیست بنابراین در آبگیری تالاب چغاخور موضوع کسری و بدهکاری به سفرههای آب زیرزمینی که در اثر خشکسالیهای مکرر رخ میدهد مطرح نیست اما در موضوع بارش و آبهای سطحی میتوان به این نکته اشاره کرد که امسال در زنجیره سدهای کارون شاهد وضعیت مطلوب و پرشدن سد کارون ۴ (رسیدن به حداکثر تراز بهره بردرای ) بودیم که نشان دهنده بارش قابل قبول و نرمال در حوضه است.
این فعال محیط زیست ادامه میدهد: براساس اطلاعات موجود این انتظار میرود که تالاب چغاخور وضعیت تاحدود متناسب را تجربه کند و هر ۲ منبع آبی، خرجی کنترل شده دارند بنابراین نوع بارش، یعنی برف یا باران، در آبیگری تفاوتی ایجاد نمیکند.
شریفنیا تفاوت اصلی چغاخور با برخی مخازن را وجود ذینفعان متعدد در اطراف تالاب عنوان کرد و گفت: روستاهای حاشیه تالاب، کشاورزان، بهرهبرداران، فعالان گردشگری، کشاورزی پاییندست و صنایع بروجن هر کدام بخشی از نیاز آبی منطقه را تشکیل میدهند و پرسش اصلی این است که در شرایط محدودیت منابع، اولویت میان این مصارف چگونه تعیین میشود.
وی با اشاره به قانون توزیع عادلانه آب (۱۳۶۱) در ماده ۲۱ عنوان شده که تخصیص و اجازه بهرهبرداری از منابع عمومی آب برای مصارف شرب، کشاورزی ،صنعت و سایر موارد با وزارت نیرو است افزود: طبق این قانون اولویتی برای مصارف تعیین نشده است هرچند در سال ۱۳۹۹ تلاشهایی برای اصلاح قانون انجام شد و در نسخه پیشنهادی اولویت اول شرب و بهداشت و اولویت دوم محیطزیست عنوان شد اما این اصلاح قانون به سرانجام نرسید.
آنچه که امروز در وضعیت تالاب چغاخور شاهد آن هستیم رقابت بر سر مصارف آب است.
هر چند کشاورزی از مصارف عمده آب در هر حوضهای محسوب میشود اما به گفته جامعه محلی خروجی تالاب در زمان جنگ اخیر و در بازه زمستان و ابتدای بهار هم باز بوده که کشاورزی پایین دست در این بازه زمانی به طور معمول مصرفی ندارد.
علاوه بر کشاورزی، توسعه صنعت در منطقه یکی از عوامل افت آبخوان در این دشت است و این توسعه محرک تعریف و اجرای طرحهای انتقال آب از سایر نقاط استان، نظیر انتقال از بن به بروجن و انتقال آب از چشمه آب سفید به این منطقه بوده است.
علاوه بر طرحهای آبرسانی مختلف که آب شیرین را به بروجن منتقل میکنند، صنعت در این دشت ممنوعه بحرانی، فاضلاب شهرهای اطراف را نیز به سمت خود میکشد.
نهادهای تصمیمگیری نظیر استانداری که پیوسته حامی ایجاد فرصتهای شغلی جدید در استان بودهاند، باید به این نکته توجه داشته باشند که نمیتوان خارج از توان زیستبومی یک منطقه که مشتمل بر محیط انسانی و طبیعی است، طرحهای توسعهای تعریف کرد.
با این وجود، اگر اصرار بر این رویه است، یکی از راهکارهای تأمین آب برای صنعت، ایجاد بازار آب و خرید سهم آب کشاورزی است که میتواند عدالت در تخصیص آب را به سمت و سوی بهتری هدایت کند.
امتداد شرایط فعلی در رقابت بر سر منابع آبی در درازمدت نهتنها نمیتواند معیشت پایدار را تأمین کند و بخشهایی از جامعه را متضرر میکند، بلکه اثرات جبرانناپذیری بر سرمایههای طبیعی استان دارد.
در شرایط کنونی، هم جامعه محلی تالاب چغاخور متضرر شده و هم با ورود پرندگان مهاجر به منطقه، اثرات منفی بر گونههای ارزشمندی که دورههای حساس زندگی خود را در تالاب چغاخور میگذرانند، در سطح بینالمللی گسترده خواهد شد.
اگر چه تالاب چغاخور هرگز خشکیدگی کامل نظیر تالاب گندمان را تجربه نکرده است، اما با ادامه شرایطی که بخشهای وسیعی از تالاب خشک شدهاند، احتمال آتشسوزی در آن افزایش مییابد.
وی بستن دریچه و کاهش مصارف حاشیه تالاب با مشارکت ذینفعان را نخستین اولویت برای کاهش روند خشکیدگی تالاب عنوان کرد و گفت: در گام دوم، لازم است نظارت بر کمیت و کیفیت آب موجود در تالاب و جلوگیری از تخلفات با همکاری آب منطقهای، ادارهکل محیط زیست و دستگاه قضایی انجام شود.
در گام سوم نیز باید برنامه مدیریت تالاب و نحوه اجرای آن برای عموم اطلاعرسانی شود.
در مجموع، بررسی دیدگاههای مسوولان و فعالان محیطزیست نشان میدهد کاهش آب چغاخور را نمیتوان به یک عامل منفرد نسبت داد. کاهش بارش و منابع آبی در چند سال گذشته، کاهش ذخیره سد، میزان ورودی چشمهها و روانآبها، تبخیر، مصارف کشاورزی و صنعتی و نحوه اجرای برنامه منابع و مصارف همگی در شکلگیری وضعیت کنونی موثرند.
اکنون نیز بخشی از تالاب دارای آب است و اقدامهایی برای مسدود کردن خروجی، هدایت آبهای بالادست، همکاری با کشاورزان و افزایش ورودی به تالاب در حال انجام است؛ اما تداوم وضعیت پایدار چغاخور نیازمند آن است که مدیریت محدودیت منابع آب همزمان با مدیریت تقاضا، رعایت حقآبه محیطزیست و مشارکت همه ذینفعان دنبال شود.
تجربه امسال میتواند مبنایی برای بازنگری در نحوه تنظیم برنامه منابع و مصارف سالهای آینده باشد؛ بهگونهای که در دورههای کمآبی، پیش از رسیدن تالاب به مرحله بحرانی، میزان برداشت و تخصیص مصارف مختلف متناسب با ظرفیت واقعی منابع آب تنظیم شود.