کارشناسان حاضر در نشست تخصصی «باغ، امنیت غذایی و توسعه محلی» با اعتقاد به اینکه امنیت غذایی از خاک آغاز میشود و خاک یک منبع تجدیدناپذیر است، امنیت غذایی پایدار را بر شانههای خاک سالم استوار دانستند و اظهار کردند اگر باغ درست طراحی شود، نهتنها مصرفکننده خاک نیست، بلکه سازنده آن نیز خواهد بود.
به گزارش آب و غذا به نقل از ایرنا ، محمد جعفری؛ استاد تمام دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، در نشست تخصصی «باغ، امنیت غذایی و توسعه محلی» به عنوان هشتمین نشست از سلسله نشستهای «امنیت غذایی و توسعه پایدار زیستبوم» که در دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران برگزار شد با اشاره به تأکید همه ادیان الهی بر استفاده بهینه از باغات، به تأکید آیات قرآنی بر زراعت و باغ اشاره کرد.
هماکنون در جهان چند کشور، از جمله آفریقای جنوبی و استرالیا، بر روی منابع طبیعی کار میکنند. در استرالیا کاربری اراضی به چند بخش تقسیم شده است، از جمله مرتع، دامداری و دامپروری و باغبانی.
وی با بیان اینکه منابع اراضی در استرالیا به اراضی آبی، دیم، چراگاه و توسعه شهری تقسیم میشود، گفت: از اشکالات ما در کشور، مباحث سیاسی و قانونگذاران هستند. در حالی که درختان، نخستین پاککنندگان آلودگی هوا هستند، بهراحتی قطع میشوند؛ هماکنون باغات لواسانات ریههای شهر هستند.
استاد تمام دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، رسیدن به امنیت غذایی بدون توجه به مبحث خاک را امری محال برشمرد و افزود: باید از عرصههای منابع طبیعی بهعنوان حافظان کشاورزی مراقبت کنیم. در برزیل که اولین تولیدکننده گوشت گاو در جهان است، با یک میلیون و ۶۴۸ کیلومتر مربع وسعت، کار تبدیل جنگلهای آنها ستودنی است.
جعفری از دکتر مجید مخدوم فرخنده به عنوان پدر محیط زیست کشور یاد کرد و گفت: باید در کشور روی منابع طبیعی، آبخیزداری و کشاورزی کار شود. ما در کشور بر روی اراضی بالادست، بدون تراسبندی، باغ ایجاد میکنیم؛ در این باغها باید اصول حفاظت از خاک هم رعایت شود.
وی با اعتقاد به اینکه امنیت غذایی از خاک آغاز میشود و خاک یک منبع تجدیدناپذیر است، گفت: خاک آئینه تمامنمای طبیعت است؛ خاک در شکلگیری اقلیم، باغ و درخت نقش دارد. باید مروجان ترویج و آبادانی در کشور راهاندازی شوند.
استاد تمام دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، فرسایش و شوری را از مشکلات خاک دانست و خاطرنشان کرد: باغات بر روی سطوح شیبدار و بدون تراسبندی احداث میشوند که فرسایش را افزایش میدهند. در مناطق شور باید محصولات مقاوم کشاورزی کشت شود و منابع طبیعی آنها احیا گردد.
جعفری، کاهش ماده آلی خاک، فشردگی و تخریب ساختاری خاک را از دیگر مشکلات خاک برشمرد و افزود: ماشینآلات کشاورزی باید کمترین آسیب را به خاک وارد کنند.
وی با اعتقاد به اینکه باغ میتواند ابزاری برای احیای سرزمین باشد، تصریح کرد: باید گونه سازگار با سرزمین انتخاب شود و گونهای به سرزمین تحمیل نشود. در این زمینه، علم ژنتیک کمککننده است؛ علمی که بر روی گونههای مقاوم کار میکند. ژنتیک باید در خدمت منابع طبیعی و باغات باشد و در اختیار باغدار و کشاورز قرار گیرد.
استاد تمام دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، گونه سازگار با سرزمین را موضوعی مهم دانست و گفت: باغها باید طوری طراحی شوند که کار حفاظت از خاک را نیز انجام دهند. مدیریت شوری باید انجام شود و میزان آبیاری در باغات حائز اهمیت است. باغ بهعنوان مخزن کربن شناخته میشود و خاک سالم، میوه سالم به بار میآورد.
درباره باغ و توسعه محلی نیز باید سرمایهگذاری بلندمدت انجام شود. یکی از مشکلات ما، نبود اراضی یکپارچه در حوزه باغداری و کشاورزی است. باید ثروت را عادلانه در سراسر سرزمین توزیع کنیم، از یافتههای رسالههای دکتری و پایاننامههای دانشجویی استفاده کنیم و بر دانش بومی تکیه داشته باشیم. برنامه ملی پالایش سلامت خاک و ارزیابی تناسب اراضی نیز از دیگر موارد ضروری است.
وی با تأکید بر ضرورت صیانت جدی از باغات، بهویژه باغات سنتی، گفت: باید میان پژوهش و ترویج، تحقیق، اجرا و آموزش پیوند ایجاد شود. به عبارتی، امنیت غذایی پایدار بر شانههای خاک سالم استوار است و اگر باغ درست طراحی شود، نهتنها مصرفکننده خاک نیست، بلکه سازنده آن نیز خواهد بود.
در ادامه نشست، عبدالرضا کاوند، معاون تحقیقات، کنترل و گواهی نهال موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال با اشاره به قرار گرفتن باغات در خارج از محدوده شهری، وجود آنها را در توسعه محلی و روستایی مؤثر دانست و افزود: باغداری تنها تولید نیست، بلکه اهرمی راهبردی برای سفره مردم، ایجاد اشتغال در جوامع محلی و روستایی و تابآوری در شرایط بحران اقتصادی، اجتماعی و اقلیمی است.
وی با اعتقاد به اینکه تبدیل این جایگاه از تولیدی به جایگاه اقتصادی، اجتماعی و رفاهی از وظایف سیاستگذاران است، خاطرنشان کرد: باغداری بهعنوان کانونی چندجانبه در اقتصاد پایدار، محیط زیست و غذا نقش دارد. اهمیت محصولات باغی کمتر از گندم و محصولات زارعی نیست؛ در حفظ سلامت بشر، محصولات باغی تعیینکننده هستند و کارشناسان تغذیه مصرف میوه و سبزی تازه را توصیه میکنند.
معاون تحقیقات، کنترل و گواهی نهال با بیان اینکه باغداری در میزان درآمد و اشتغال مناطق روستایی و جوامع تولیدی اثرگذار است، گفت: باغداری در پایداری محیط زیست نیز نقش بیبدیلی دارد؛ ترسیب کربنی که در باغ و باغداری اتفاق میافتد، تعریفی از اقلیم با پوششهای گیاهی پایدار و تولید اکسیژن است و کمتر از جنگلداری نیست.
کاوند با تأکید بر جلوگیری از فرسایش باغات و بازگشت بقایای گیاهی بهعنوان ماده آلی به زمین گفت: این موضوع سبب پایداری و حفظ ذخیره خاک و افزایش نفوذپذیری میشود. از مزایای باغداری در حوزه امنیت غذایی، دسترسی به میوه و سبزی و انواع خشکبار و گیاهان دارویی است.
وی موضوع اشتغال را در حوزه تولید، بستهبندی و نگهداری صنایع جانبی حائز اهمیت برشمرد و افزود: در امنیت غذایی، تنوع و کیفیت مواد غذایی تعیینکننده است. همچنین باغ و باغچه سپر بحرانها به شمار میآیند.
معاون تحقیقات، کنترل و گواهی نهال با بیان اینکه در امنیت غذایی، علاوه بر کمیت و کیفیت، سلامت محصولات غذایی نیز مهم است، گفت: تولیدات باغات در تأمین ویتامینها و املاح مورد نیاز بدن نقش دارند که از موارد مهم در حفظ سلامت جامعه است؛ بهعنوان مثال، کیوی در تأمین سیستم ایمنی و سلامت استخوان و خرما در تأمین انرژی و مواد معدنی و سیستم عصبی اثرگذار است.
کاوند با بیان اینکه باغداری بهعنوان اهرم ارزش محسوب میشود، افزود: کاهش میزان فقر با سرمایهگذاری در حوزه کشاورزی و باغات چهار برابر سایر بخشهاست؛ بهعبارتی، هر یک درصد تولید ناخالص بخش کشاورزی، فقر را چهار برابر کاهش میدهد.
وی محصولات باغی را دارای ارزش غذایی دانست و خاطرنشان کرد: ایران در تولید محصولات ویژه نظیر پسته، زعفران و زرشک، در رتبههای اول و دوم جهانی است، به عنوان مثال، بیش از ۹۸ درصد تولیدات زرشک جهان را به خود اختصاص داده است؛ همچنین در تولید زعفران بهنام هستیم و هماکنون دیگر کشورها در تولید فرآوردههای آن در حوزه پزشکی، دارویی و صنایع آرایشی و بهداشتی پیشرو هستند.
معاون تحقیقات، کنترل و گواهی نهال با بیان اینکه در سال ۱۴۰۳ بیش از ۲.۵ میلیارد دلار از درآمد ارزی کشور حاصل فروش پسته بوده است، گفت: انار، خرما، انجیر و زردآلو هم از محصولات ویژه باغی ایران است که دارای ارقام قابل توجه و متنوعی هستیم؛ این محصولات صادراتمحور هستند.
کاوند با بیان اینکه ایران در حوزه مرکبات جزو ۱۰ کشور نخست جهان است، افزود: ما در محصولات باغی ظرفیت تولید نهال و صادرات آن را داریم و در کنار فعالیتهای اصلاحی، سبد تنوع مواد گیاهی را نیز افزایش میدهیم.
وی باغات را سرمایه بیننسلی دانست و خاطرنشان کرد: صنایع جانبی در کنار باغات در ایجاد شغل مؤثر هستند؛ باغ بخشی از هویت فرهنگی و ظرفیت گردشگری کشور است. برای تولید نهال نیازمند تشکلهای قوی هستیم.
معاون تحقیقات، کنترل و گواهی نهال، باغداری را زیرساخت امنیت غذایی برشمرد و افزود: از جمله چالشها در این حوزه، بحران آب و تغییر اقلیم است؛ دومین چالش، فرسودگی ساختار باغات است. از سه میلیون باغات کشور، یک میلیون باغ قدیمی هستند که نیازمند جوانسازیاند.
کاوند با بیان اینکه ضعف زنجیره ارزش و بازاریابی و ناکافی بودن سرمایهگذاری در حوزه باغداری از دیگر چالشهای این حوزه است، گفت: همچنین نشت ارزش، ضایعات و خامفروشی در این حوزه کم نیست. از پیشنهادات در این حوزه میتوان به توسعه کشت گلخانهای، احیای باغات کمبازده و توسعه اراضی دیم، تقویت زنجیره ارزش با فرآوری و بستهبندی و جلوگیری از خامفروشی و تأمین منابع مالی هدفمند اشاره کرد.
فریدون عجمگرد نیز با سخنرانی خود با عنوان «سیمایی از میوهکاری کشور» گفت: با توجه به اینکه باغات در خارج از محدوده شهری قرار دارند، با جامعه روستایی در ارتباط هستند و فرهنگ روستایی را میسازند. در تعریف امنیت غذایی فائو، دسترسی در هر زمان و به مقدار کافی به مواد غذایی سالم و مغذی است.
وی با اشاره به وجود یک زیرساخت برای تولید غذا، ایجاد شبکه اقتصادی در روستا و اقتصاد محلی برای حفظ محیط زیست در باغ را مطرح کرد و در ادامه خاطرنشان کرد: نقش باغ و محصولات باغی در تأمین عمده املاح و ویتامینها مشخص است. ایران کشوری وابسته به دریافت انرژی از گندم است، اما غذای سالم تنها به معنای دریافت انرژی نیست. ۴۰ تا ۵۰ درصد فیبر جیرههای غذایی، ۵۰ تا ۶۰ درصد ویتامینها و ۳۰ درصد املاح از میوه و سبزیجات تأمین میشود.
عجمگرد، خشکبار را علاوه بر وجود املاح و ویتامینها، سرشار از انرژی متمرکز برشمرد و افزود: هماکنون در جهان، بهویژه آفریقای جنوبی، ترکیه و یونان، توجه ویژهای به خشکبار دارند. تأمین محصول پرحجم و پرآب در همه شرایط امکانپذیر نیست و نیازمند سیستم و فرآیند دقیق است.
وی با بیان اینکه به مقوله باغ و امنیت غذایی مؤلفههای دیگری وارد شده است، گفت: خاک از فاکتورهای مهم محسوب میشود. با توجه به تغییرات اقلیمی نمیتوان با اجبار جلوی تغییر کاربری را گرفت؛ باید برای تغییر اقلیم تدبیر کرد. آینده تولید باغ و نقش مؤثر آن در امنیت غذایی را نباید نادیده گرفت.
عجمگرد با بیان اینکه لرستان پس از گیلان بیشترین میزان بارندگی را دارد و بنابراین برای باغات دیمی مناسب است، افزود: آینده باغ در کشور به سمت غرب کشور میرود. پایههای متحمل کمآبی و ارقام با عملکرد بالا، پایداری زیادی به باغداری میدهند. باید تغییرات اقلیمی را پذیرفت و تولید را به آستانه تابآوری رساند.
وی با بیان اینکه ایران کشوری باغبانی است و اصرار بر تولید زراعت به هر قیمتی در جلگهها اشتباه است، افزود: باید اقتصاد نهادههای ثابت را محاسبه کرد و به فرهنگ تولید و آموزش افزود.
عجمگرد ادامه داد: ۱۱ میلیون تن ظرفیت تولیدات باغی کشور است، ۲۵ میلیون تن کل تولیدات باغبانی است و سرانه مصرف محصولات باغی برای هر ایرانی ۱۲۰ کیلوگرم است. از فعالیتهایی که باید زود آغاز میشد، کار بر روی سیب باغبانی سنتی است؛ باغدار سنتی سازگار نیست و نمیتواند پایههای رویشی سیب را بپذیرد. این پایههای رویشی خواستههای ویژه دارند. در کشوری که مملو از تغییرات اقلیمی آزاردهنده برای درختان و مملو از آییننامهها و قوانینی است که تولید را با خطر مواجه میکند، نمیتوان پایههای رویشی عادی را آورد.
وی از معرفی پایههای رویشی جدید در سال جاری خبر داد و گفت: چهار پایه رویشی معرفی خواهند شد که هم توانمندی جذب عناصر را دارند، هم جثه کوچک دارند و هم میتوانند روی پای خودشان بمانند. آینده باغات به این سمت میرود که پایههای بومی متعلق به اقلیم منطقه ایجاد کنند تا باغداری پایدار و تابآور شود.
عجمگرد با بیان اینکه اصرار بر داشتن ۲.۵ میلیون هکتار باغ ثبتشده در سامانه اشتباه است، تصریح کرد: باید برغی باغات را به عنوان درجه سه پذیرفت و آنها را حذف کرد و باغات درجه دو را بهینه کرد؛ باید پایههای متحملتر و ارقام با تحمل بیشتر در برابر ناملایمات اقلیمی را معرفی کرد. وی ادامه داد: اگر منابع آبی محدود است و اگر اقلیم اجازه میدهد، به سمت باغات مدرن و متراکم حرکت کنیم. عجمگرد با تأکید مجدد بر اینکه باید تغییر اقلیم را پذیرفت، افزود: برای جانمایی توسعه یا اصلاحات باغات باید نهایت دقت را داشت؛ حتی فرهنگ آن هم مهم است.
مهربانو کاظمی الموتی، پژوهشگر پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی ایران، با موضوع سخنرانی «زیستفناوری و بیوتکنولوژی بر اصالت نهال» گفت: درختان و منابع باغی برای ما یک تنوع زیستی و یک منبع ژنتیکی محسوب میشوند. در پاسخ به این پرسش که چرا باید باغات مدیریت شوند، باید گفت محدودیت منابع، تغییر اقلیم و وجود آفات گیاهی همگی سبب میشوند میزان تولید کاهش یابد. فرسایش منابع ژنتیکی و کاهش تنوع ارقام بومی و استفاده از نهالهای سالم باید به مدیریت پایدار باغها منجر شود.
وی با اعتقاد به اینکه زیستفناوری میتواند توسعه باغهای پایدار را بهبود بخشد، افزود: هماکنون تکثیر نهالهای کشتبافتی رایج شده است. نشانگرهای مولکولی میتوانند ژنوتیپهای ارزشمند را شناسایی کنند، تنوع ژنتیکی ارقام موجود در کشور را بررسی کنند و در شناسایی ژنهای صفت مطلوب کمک کنند؛ حتی میتوانند ارقام بومی متحمل به خشکی، شوری و سرما را به لحاظ مولکولی و ژنتیکی شناسایی کنند.
کاظمی با بیان اینکه شناسایی مولکولی و ژنتیکی این ارقام میتواند پیوندی میان زیستفناوری با باغداران و تولیدکنندگان ایجاد کند، افزود: با استفاده از این فناوری، اگر امکان دسترسی به توالییابی نسل جدید با هزینههای بالا وجود ندارد، میشود آن را با روشهای مولکولی دیگر بررسی کرد.
وی در ادامه به انجام برخی پژوهشها در پژوهشکده اشاره کرد و خاطرنشان ساخت: بهعنوان مثال، به کمک نشانگرهای مولکولی میتوان به باغدار کمک کرد تا نهال مشابه نهال مادری را خریداری کند. همچنین در این پژوهشکده انگشتنگاری ژنتیکی و تهیه شناسنامه ژنتیکی برای ارقام تجاری باغی انجام شده است؛ چون هویت ژنتیکی نهال، پایه موفقیت و یکنواختی باغ است و نشان میدهد نهال اصالت دارد یا خیر.
اگر با روش بیوتکنولوژی و با تکنیکهای زیستفناوری، نهال کشتبافتی یا پایه رویشی تکثیر شود، میتواند سلامت نهال را تضمین و گواهی لازم صادر کند تا مراحل بعدی کشت بافت انجام شود. در ایران ارقام مختلفی داریم که برخی از آنها حاوی ژنهای مقاوم در شرایط مختلف محیطی هستند. با این فناوری میتوان این ارقام و تنوع ژنتیکی آنها را شناسایی کرد؛ مشخصههای فیزیولوژیکی به کمک دادههای مولکولی میآیند و از تلفیق آنها میتوان مجموعهای از شناسنامههای ژنتیکی برای ارقام ارزشمند داخلی فراهم کرد تا بتوان آنها را نگهداری و در برنامه اصلاحی خودشان استفاده کرد.
وی با بیان اینکه برای داشتن باغ پایدار باید ارقام و منابع ژنتیکی شناسایی و مواد گیاهی سالم از نظر ژنتیکی بررسی و برای تکثیر انتخاب شوند، در ادامه خاطرنشان کرد: ایجاد بانک اطلاعات ژنتیک ارقام و باغات، توسعه سامانههای ارزیابی اصالت ژنتیکی نهالها، تدوین استانداردهای کنترل کیفیت نهالهای کشتبافتی، حفاظت و بهرهبرداری پایدار از ذخایر ژنتیکی بومی و تقویت همکاری میان پژوهشکده، مؤسسات، نهالستانها و بخش خصوصی از پیشنهادات پژوهشی و اجرایی است.
منابع ژنتیکی ارزشمند و مواد گیاهی سالم برای ایجاد باغ پایدار اهمیت دارند. میتوان با استفاده از تکنولوژی زیستفناوری، امکان بهرهبرداری هدفمند از منابع ارزشمند ژنتیکی را داشت و ریسک تولید را از طریق کنترل کیفی نهال کاهش داد. هدف نهایی افزایش بهرهوری و پایداری محیط زیست است.

