توسعه سامانه‌های نوین آبیاری و حمایت از کشاورزان در حالی با هدف صرفه‌جویی در مصرف آب در خراسان جنوبی دنبال می‌شود، این پرسش مطرح است که آیا آب صرفه‌جویی‌شده واقعا به ذخایر زیرزمینی بازمی‌گردد یا با افزایش سطح اراضی آبی، دوباره در بخش کشاورزی مصرف می‌شود؛ موضوعی که به گفته مجری طرح نظارت بر برنامه سازگاری با کم‌آبی استان، ضرورت هماهنگی میان جهاد کشاورزی و شرکت آب منطقه‌ای و نظارت بر عملکرد دستگاه‌ها را دوچندان می‌کند.
به گزارش آب و غذا به نقل از ایرنا ، خراسان جنوبی به‌دلیل اقلیم خشک، تداوم خشکسالی و وابستگی حدود ۹۵ درصدی منابع آب به آب‌های زیرزمینی، با چالش جدی افت آبخوان‌ها روبه‌روست؛ شرایطی که مدیریت مصرف آب، به‌ویژه در بخش کشاورزی به‌عنوان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده منابع آبی، را به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل کرده است.
در سال‌های اخیر اقداماتی مانند توسعه سامانه‌های آبیاری تحت فشار و کم‌فشار، ارائه تسهیلات به کشاورزان و توسعه کشت گلخانه‌ای با هدف افزایش بهره‌وری آب انجام شده است، اما پرسش اساسی این است که آیا افزایش راندمان آبیاری الزاما به کاهش برداشت از منابع زیرزمینی منجر می‌شود؟
مجری طرح نظارت بر برنامه سازگاری با کم‌آبی خراسان جنوبی با اشاره به این موضوع اظهار کرد: اجرای سامانه‌های نوین آبیاری به‌تنهایی تضمین‌کننده صرفه‌جویی واقعی در منابع آب نیست و اگر آب صرفه‌جویی‌شده به افزایش سطح زیرکشت اختصاص یابد، هدف اصلی مدیریت مصرف و حفاظت از آبخوان‌ها محقق نخواهد شد.
حسین خزیمه‌نژاد با اشاره به نمونه‌ای از بازدیدهای میدانی این طرح افزود: در یکی از موارد، بهره‌برداری اعلام کرده بود پیش از اجرای سامانه آبیاری کم‌فشار حدود ۱۰ هکتار از اراضی خود را آبیاری می‌کرده، اما پس از اجرای این سامانه، سطح اراضی آبیاری‌شده به ۴۰ هکتار افزایش یافته است.
ممکن است از نگاه بخش کشاورزی این اقدام توسعه سطح زیرکشت محسوب نشود، زیرا زمین جدیدی به اراضی قبلی اضافه نشده است، اما از منظر مدیریت منابع آب، سطح اراضی آبی افزایش یافته و در نتیجه بخشی از آبی که می‌توانست به نفع آبخوان ذخیره شود، همچنان مصرف می‌شود.
صرفه‌جویی حاصل از اجرای سامانه‌های نوین آبیاری باید با مدیریت برداشت از چاه‌ها همراه باشد تا بخشی از آب ذخیره‌شده واقعاً به نفع منابع آب زیرزمینی حفظ شود.
خزیمه‌نژاد با بیان اینکه تحقق این هدف نیازمند همکاری جهاد کشاورزی و شرکت آب منطقه‌ای است، گفت: جهاد کشاورزی با ارائه تسهیلات، توسعه روش‌های نوین آبیاری و حمایت از کشاورزان زمینه افزایش بهره‌وری را فراهم می‌کند، اما شرکت آب منطقه‌ای نیز باید همزمان با تعدیل پروانه‌های بهره‌برداری و مدیریت میزان برداشت، مانع از تبدیل صرفه‌جویی احتمالی به مصرف بیشتر شود.
این ۲ دستگاه در اجرای برنامه سازگاری با کم‌آبی مکمل یکدیگر هستند و اقدامات حمایتی بخش کشاورزی باید با سیاست‌های مدیریت منابع آب همراه شود.
خزیمه‌نژاد با اشاره به نگرانی‌های مربوط به معیشت کشاورزان اظهار کرد: در گذشته نگرانی از بروز مشکلات معیشتی و تنش‌های اجتماعی، اجرای برخی برنامه‌های تعدیل برداشت را با دشواری مواجه می‌کرد، اما اکنون باید از ظرفیت حمایت‌های دولتی برای همراهی کشاورزان استفاده شود تا هم بهره‌وری تولید افزایش یابد و هم بخشی از منابع آب صرفه‌جویی‌شده برای حفظ آبخوان‌ها اختصاص پیدا کند.
نظارت بر عملکرد دستگاه‌ها با همکاری دانشگاه بیرجند
وی در بخش دیگری از این گفت‌وگو از اجرای طرح نظارت بر برنامه سازگاری با کم‌آبی خراسان جنوبی با همکاری دانشگاه بیرجند خبر داد و گفت: این طرح از اسفند ۱۴۰۴ با هدف بررسی و صحت‌سنجی عملکرد دستگاه‌های مسئول آغاز شده است.
مجری طرح نظارت بر برنامه سازگاری با کم‌آبی خراسان جنوبی افزود: پیش از این، گزارش عملکرد دستگاه‌ها عمدتا بر اساس خوداظهاری ارائه می‌شد، اما در طرح جدید، گزارش‌ها با استفاده از بازدیدهای میدانی، شاخص‌های علمی و بررسی تصاویر ماهواره‌ای و هوایی ارزیابی می‌شود.
بخش قابل توجهی از بازدیدهای میدانی انجام شده و نخستین گزارش این ارزیابی نیز به تهران ارسال شده است؛ گزارش بعدی در دست آماده‌سازی قرار دارد و گزارش نهایی پس از تکمیل بررسی‌ها در اردیبهشت ۱۴۰۶ ارائه خواهد شد.
کسری ۴.۵ میلیارد مترمکعبی مخزن آبخوان‌های استان
وی با اشاره به وضعیت منابع آب زیرزمینی خراسان جنوبی اظهار کرد: کسری تجمعی مخزن آبخوان‌های استان به حدود چهار میلیارد و ۵۰۰ میلیون مترمکعب رسیده است و تداوم برداشت بیش از ظرفیت تجدیدپذیر، فشار بیشتری بر ذخایر راهبردی آب وارد می‌کند.
خزیمه‌نژاد با بیان اینکه هدف برنامه سازگاری با کم‌آبی در شرایط فعلی کاهش سرعت افت منابع زیرزمینی است، افزود: اجرای این برنامه به معنای بهبود فوری وضعیت آبخوان‌ها نیست، بلکه تلاش می‌شود با کاهش برداشت و مدیریت مصرف، شیب خسارت‌ها کمتر شود و در بلندمدت زمینه حفاظت از منابع آب فراهم آید.
وی همچنین با اشاره به تغییر مبنای برنامه‌ریزی منابع آب گفت: در برنامه‌های پیشین، سهم آب قابل برنامه‌ریزی ۷۵ درصد آب تجدیدپذیر در نظر گرفته شده بود، اما بر اساس ابلاغ جدید رئیس‌جمهور، این میزان به ۶۰ درصد کاهش یافته است که ضرورت مدیریت جدی‌تر منابع آب را نشان می‌دهد.
مجری طرح نظارت بر برنامه سازگاری با کم‌آبی خراسان جنوبی تاکید کرد: موفقیت برنامه سازگاری با کم‌آبی تنها با اجرای طرح‌های فنی و پرداخت تسهیلات محقق نمی‌شود، بلکه باید میزان واقعی کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی نیز مورد ارزیابی قرار گیرد؛ چراکه معیار اصلی صرفه‌جویی، حفظ آب در آبخوان‌ها نه صرفا افزایش راندمان آبیاری در مزارع است.