در پهنه تپنده‌ی خاک سیستان جایی که بادهای سهمگین ۱۲۰ روزه رگ‌های زمین را می‌لرزاند و آفتاب بی‌رحمانه بر چهرۀ مرتع می‌کوبد، پدیده‌ای نه از سنگ که از گوشت و خون برپا گشته؛ موجودی که نه از تسلیم بلکه از سازگاری با سختی معنا یافته است، میراثی ژنتیکی که در تاروپودِ بقا با ریشه‌های این خاک گره خورده است.
به گزارش آب و غذا به نقل از ایرنا ، گویی خداوند برای پاسخ به فریادِ تشنگی، جانی از جنسِ صبوری در کالبد این نژاد دمید؛ موجودی که هر نفسش بازگشتی به تاریخِ کهنِ این مرز و بوم است. این حیوان نه تنها همدمِ چوپانان که حافظِ رمزِ حیات در دلِ ویرانه‌های خشکیست؛ میراثی که از دلِ این خاک برآمده و بر همین خاک هم‌نوا گشته است.
بر اساس کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه‌های باستانی سیستان به‌ویژه تمدن «شهر سوخته» و محوطه‌های اقماری آن با قدمتی حدود پنج هزار سال، پژوهشگران موفق به کشف پیکرک‌های سفالی و نقوش برجسته‌ی گاوهای کوهان‌دار شده‌اند که شباهت ساختاری و ژنتیکی زیادی با نژاد گاو سیستانی امروزی دارد.
گاو اصیل سیستان به‌عنوان یکی از ذخایر ارزشمند ژنتیکی کشور و نژادهای بومی سازگار با شرایط اقلیمی منطقه در کانون توجه پژوهشگران قرار دارد؛ سرمایه‌ای که حفاظت از آن در کنار تقویت زیرساخت‌های تحقیقاتی کشاورزی و دامپروری می‌تواند به توسعه اقتصاد کشاورزی منطقه و افزایش تاب‌آوری در برابر خشکسالی کمک کند.
مهمترین مزیت گاو سیستان سازگاری با خشکسالی و مقاومت بالا در مقابل گرما و توان چرای طولانی در مرتع خشک است بطوریکه به گاو کویری هم معروف است با این وجود کیفیت گوشت و شیر خوبی هم دارد؛ انگار خداوند این نعمت بهشتی را مخصوص مردم سیستان آفریده است.
این گاو محصول چند هزار سال سازگاری با اکوسیستم خاص سیستان (نیمه‌خشک و بادهای ۱۲۰ روزه) است و ویژگی ژنتیکی آن همچون مقاومت به انگل و تحمل دمای بالا در نژادهای مشابه و حتی اصلاح‌شده غربی دیده نمی‌شود و در واقع یک ثروت زیستی نه تنها برای استان سیستان و بلوچستان بلکه ایران است.
از دیگر سو گاو سیستانی فرصت و مزیتی کم نظیر در حوزه امنیت غذایی مخصوصا در شرایط بحرانی نظیر تغییرات اقلیمی، خشکسالی و حتی قحطی است و می‌تواند در بحران‌های محیطی تولید پروتئین را حفظ کند بنابراین از دست رفتن این نژاد تنها از دست رفتن یک محصول کشاورزی و دامی نیست بلکه از دست رفتن بخشی از دانش بومی و تاریخ زیستی منطقه و حتی اقتصادی است.
گاو سیستان؛ میراث ژنتیکی منطقه و ظرفیتی برای توسعه اقتصاد کشاورزی
در حالی که برخی پژوهشگران و کارشناسان معتقدند فرصت بهره مندی اصولی از گاو سیستانی طی دهه های اخیر مورد کم توجهی قرار گرفته است به نظر می رسد توجه به این نژاد کم نظیر بیشتر شده است هرچند تا رسیدن به نقطه ایده آل فاصله دارد.
شاید یکی از دلایل توجه بیشتر دستگاههای ذیربط به این ظرفیت و ثروت ؛ تلف شدن چند راس گاو سیستانی طی هفته های اخیر به سبب نگهداری غلط و دخالت غیر اصولی انسان در زیست این حیوان بوده است.
در همین رهگذر مدیرکل دیوان محاسبات سیستان و بلوچستان به همراه فرماندار زهک، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان و رییس پژوهشگاه مربوطه هفته گذشته از ایستگاه‌های تحقیقاتی کشاورزی و علوم دامی و مرکز بهگزینی و ذخایر ژنتیک گاو اصیل سیستانی در شهرستان زهک و پژوهشگاه دام‌های خاص مجتمع بقیة‌الله الاعظم چاه‌نیمه بازدید کردند.
چاه نیمه شامل چند گودال عمیق طبیعی در وسعت گسترده است که در فصل بارندگی باعث ذخیره هزاران متر مکعب آب شده و مردم شهرستانهای شمالی سیستان و بلوچستان از آن برای مصارف کشاورزی استفاده می کنند هرچند بخشی از آن تصفیه و به مصرف آشامیدن مردم منطقه می رسد.
وضعیت نگهداری ذخایر ژنتیکی، روند اجرای طرح‌های پژوهشی و مسائل مرتبط با تأمین اعتبارات بررسی شد و مسوولان بر ضرورت حفاظت از نژادهای بومی و تقویت همکاری‌های علمی و اجرایی تأکید و اتفاق نظر داشتند.
مدیرکل دیوان محاسبات سیستان و بلوچستان با ابراز خرسندی از وضعیت مطلوب نگهداری گاو اصیل سیستانی بر تداوم برنامه‌های حفاظتی و تحقیقاتی برای صیانت از این ذخیره ژنتیکی ارزشمند تأکید کرد.
امین حسین‌زاده، گاو اصیل سیستانی را سرمایه‌ای ژنتیکی برای کشور دانست و حفاظت از این نژاد بومی را در افزایش تاب‌آوری دامپروری در برابر خشکسالی و تقویت امنیت غذایی حائز اهمیت عنوان کرد.
وی همچنین از حمایت مالی سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی در تأمین نهاده‌های دامی قدردانی کرد و بر اهمیت استمرار پشتیبانی از فعالیت‌های تحقیقاتی و برنامه‌های حفاظت از ذخایر ژنتیکی تأکید داشت.
حفاظت از ذخایر ژنتیکی در کنار صیانت از محیط زیست
الهام آبتین، مدیرکل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان نیز در جریان بازدید از مرکز بهگزینی و ذخایر ژنتیک گاو اصیل سیستانی بر اهمیت حفاظت از نژادهای بومی به‌عنوان بخشی از میراث طبیعی و ذخایر ژنتیکی منطقه تأکید کرد.
وی با اشاره به ضرورت هم‌افزایی دستگاههای اجرایی و مراکز پژوهشی، حفاظت از سرمایه‌های طبیعی و ژنتیکی سیستان را از الزامات توسعه پایدار دانست و تقویت همکاری‌های علمی و اجرایی برای صیانت از تنوع زیستی را ضروری عنوان کرد.
به گفته وی، همکاری میان دستگاههای اجرایی و مراکز علمی و پژوهشی می‌تواند در حفاظت از گونه‌های ارزشمند، نگهداری ذخایر ژنتیکی و صیانت از ظرفیت‌های طبیعی منطقه نقش مؤثری داشته باشد.
فرماندار زهک نیز بر ضرورت حفاظت از ذخایر ژنتیکی دام‌های بومی و ارزشمند و استفاده حداکثری از ظرفیت علمی دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی برای توسعه دامپروری منطقه تأکید کرد.
روح‌الله جهانتیغ با اشاره به اهمیت نگهداری اصولی از دام‌های سازگار با شرایط اقلیمی سیستان، تقویت فعالیت‌های تحقیقاتی، مراقبت تخصصی از دام‌ها و بهره‌گیری از توانمندی‌های علمی موجود را از ضرورت‌های ارتقای وضعیت دامپروری دانست.
وی همچنین بر لزوم انتقال نتایج پژوهش‌های علمی به دامداران و بهره‌برداران، ارائه آموزش‌های تخصصی و پشتیبانی علمی از فعالان این حوزه تأکید کرد و بهره‌گیری از یافته‌های تحقیقاتی را زمینه‌ساز افزایش بهره‌وری و بهبود شیوه‌های پرورش دام دانست.
باوجود تلاش های صورت گرفته به نظر می رسد گاو سیستان تا بازیابی نقش خود در اقلیم منطقه راه بیشتری پیش رو دارد که توجه بیشتر مسوولان و دستگاههای ذیربط هموار کننده مسیر آن است.
پژوهشگاه دام‌های خاص مجتمع بقیة‌الله الاعظم چاه‌نیمه در زمینه حفاظت از ذخایر ژنتیکی و انجام تحقیقات برای توسعه پرورش دام‌های سازگار با شرایط منطقه فعالیت دارد.
گاو اصیل سیستانی، شترمرغ، بلدرچین و انواع مرغ بومی از جمله گونه‌های مورد توجه این مجموعه در فعالیت‌های تحقیقاتی هستند. این فعالیت‌ها با هدف حفاظت از ذخایر ژنتیکی و توسعه دانش تخصصی پرورش دام‌های متناسب با شرایط منطقه دنبال می‌شود.
گفتنی است تالاب هامون که به آن دریاچه نیز گفته می شود، در جغرافیای سیستان قرار دارد.